Założenie miasta

Akcję kolonizacyjną w komornictwie olsztyńskim zaczęto jeszcze przed podziałem południowo-wschodniej Warmii. Pierwsze dokumenty lokacyjne wystawiano tu we wspólnym imieniu i biskupa i kapituły. Gdy podziału tego dokonano, tym bardziej zaś wówczas, gdy kłaść poczęto fundamenty pod budowę Olsztyna, akcja osadnicza znacznie się tu wzmogła.

Najstarszą miejscowością na tym terenie był Bartążek, gdzie władze wzniosły sobie w roku 1335 niewielki zameczek, wokół którego kapituła zorganizowała później własny majątek ziemski. Następnie powstały: w roku 1337 Brąswałd, potem Dywity i Pistki, w roku 1342 Jaroty, w roku 1343 Stękiny, w roku 1345 Bartąg, Jonkowo, Tomaszkowo i Warkały, w roku 1346 Godki i Wołowno, w roku 1347 Unieszewo i Woryty, w roku 1348 Dorotowo, Kieźliny, Gronity, Matki, Cegłowo i Linowo, w roku 1349 Naterki, w roku 1350 Pęglity, w roku 1351 Wymój, w roku 1352 Wrzesina, Gietrzwałd, Szałstry, Gutkowo, Szczęsne, Nowe Kawkowo, Bukwałd i Klewki, w roku 1353 Podlejki, w roku 1354 Kajny i Różnowo, w roku 1355 Dajtki i Gamerki Małe, w roku 1356 Likusy, w roku 1357 Klebark Wielki i Stawiguda, w roku 1358 Gryźliny, w roku 1359 Trękus i Wójtowo itd. W ciągu XIV wieku ta akcja osadnicza stworzyła wokół Olsztyna gęstą sieć miejscowości, którą w następnych stuleciach uzupełniano już tylko w bardzo małym stopniu.

Założycielem Olsztyna, zasadźcą, był niejaki Jan z Łajs. Nazwa Łajsy jest pruskiego pochodzenia. Określano nią pole w pobliżu osady Wewy, nazwanej później Melzakiem, a w wieku XX Pieniężnem. Na tym polu w roku 1304 niemieccy chłopi założyli, wieś tej samej co ono nazwy. Zasadźcą tej wsi był niejaki Marcin, przybyły tu z grafstwa Mark (Marchii) z Westfalii. W początku XIV wieku wieś Łajsy otoczona była zewsząd pruskimi osadami. Koloniści, być może, asymilowali się wobec sąsiadów. Jeden z synów założyciela Łajs, także sołtys, nosił pruskie imię Geriko, wnuka częściej dokumenty nazywają z pruska Heinko niż Heinrich. Ów Heinko właśnie i jego brat Jan odegrali wielką rolę w akcji osiedleńczej na południowej Warmii. Heinko był zasadźcą podolsztyńskiej wsi Skajbot i Barczewa. Jan założył Różnowo w komornictwie olsztyńskim, Praslity w komornictwie dobromiejskim i wreszcie Olsztyn. Ze swych obowiązków zasadźcy miejskiego Jan z Łajs wywiązał się znakomicie. Olsztyn został zaludniony, zabudowany i obwarowany. Rozplanowanie sieci ulic z centralnie położonym rynkiem, wzniesienie murów obronnych z bramami, z których Górna Brama przetrwała wieki, budowa głównego masywu kościoła Św. Jakuba - tego wszystkiego dokonano za czasów jego rządów w mieście. Wkrótce rozwój miasta wymagał rozszerzenia granic jego zwartej zabudowy. Zezwoliła na to kapituła warmińska przywilejem z 4 maja 1378 roku. Powstało wtedy u podnóża kościoła Św. Jakuba tak zwane Nowe Miasto, które ednak zamknięte zostało wspólnym ze Starym Miastem łańcuchem murów obronnych. Domyślać się można zatem, że ich budowę kończono już po tej dacie.

Przywilej lokacyjny dla Olsztyna wydano 31 października 1353 roku. Niewątpliwie zamek olsztyński powstał wcześniej niż miasto. Wymagała tego sytuacja polityczna XIV stulecia. Jeszcze w roku 1394 kanonicy warmińscy pisali, że Olsztyn wraz z okolicą znajduje się w paszczy niewiernych, to znaczy zagrożony jest stałymi odwetowymi napadami Litwinów. W roku 1354 wojska Kiejstuta zdobyły sąsiedni zameczek w Barczewku i spaliły do cna położone przy nim miasto tak, że pozostało po nim gołe pole zwane odtąd Starym Miastem, nowe zaś - Barczewo - trzeba było lokować w innym, bardziej obronnym miejscu. Dziesięć lat później wojska Kiejstuta zdobyły i spaliły zameczek w Jedzbarku. Założenie więc miasta bez odpowiedniego ufortyfikowania go, bez zbudowania przy nim potężnej warowni, w której mieszczanie mogliby znaleźć schronienie, byłoby lekkomyślnością. Zresztą dokument lokacyjny Olsztyna z roku 1353 wyraźnie mówi o zamku olsztyńskim jako już istniejącym, już zbudowanym. Zamek olsztyński nie był - jak zamki w Lidzbarku Warmińskim, w Reszlu czy w Barczewie - zamkiem biskupim. Należał od początku do kapituły warmińskiej. Nazwa miasta w przywileju lokacyjnym z roku 1353 pojawiła się w formie Allensttein. Człon Allen- wywodzi się od rzeki, nad którą założono Olsztyn. Po niemiecku brzmi ona Alle, po polsku Łyna. Od 1440r. miasto bierze udział w Związku Pruskim. W wyniku powstania zorganizowanego przez Związek Pruski w 1454r. odebrano Zakonowi Krzyżackiemu klucze od miasta. W tym samym czasie Olsztyn uznał władzę Kazimierza Jagiellończyka. W czasie wojny 13-letniej miasto zostało opanowane przez wojska krzyżackie i odzyskane przez Polskę dopiero w 1466r. traktatem toruńskim. W latach 1516-1521 administratorem dóbr kapituły Warmińskiej był Mikołaj Kopernik. W roku 1518 Kopernik nie dopuścił do przemarszu wojsk krzyżackich przez ziemie komornictwa olsztyńskiego. Z okresu jego pobytu na krużganku zamku olsztyńskiego zachowała się tablica astronomiczna, jest ona materialną pamiątką po obrońcy Olsztyna, po człowieku, który "wstrzymał Słońce".

W 1772r. Olsztyn wraz z całą Warmią znalazł się w zaborze pruskim. Przerwanie tradycyjnie ukształtowanych kontaktów gospodarczych doprowadziło miasto do głębokiego upadku. Zamek olsztyński został zamieniony na magazyn, do polskiej szkoły uczęszczało tylko 30 uczniów. Jednym z jaśniejszych momentów tego okresu był dzień, w którym po bitwie z wojskami pruskimi w okolicach miasta, w 1807r. Napoleon przyjmował na rynku olsztyńskim defiladę. W XIX  wieku i na początku XX wieku mimo nasilającej się germanizacji Olsztyn był centrum ruchu narodowego i kulturalnego na Warmii i Mazurach. W latach 1886-1939 wychodziła "Gazeta Olsztyńska". W tym czasie miasto podnosiło się z upadku. Zbudowano pierwszą linię kolejową, sieć gazową, kanalizację. Zabudowano śródmieście, powstał Nowy Ratusz, dzielnica Zatorze. W 1907r. ruszył pierwszy tramwaj. Po I Wojnie Światowej w wyniku niekorzystnego plebiscytu Olsztyn znalazł się na terytorium Niemiec. Od 1920r. był siedzibą Związku Polaków w Prusach Wschodnich. Po wybuchu II Wojny Światowej uwięziono lub zamordowano większość działaczy polskich. W czasie wojny zostało zniszczonych 40% zabudowań. Wyludniony Olsztyn liczył wtedy zaledwie 8000 mieszkańców. W 1947r. liczba mieszkańców przekroczyła 38000, a obecnie Olsztyn ma 168000 mieszkańców. Miasto jest dużym ośrodkiem przemysłu budowlanego, chemicznego, spożywczego, poligraficznego. Jest tu fabryka mebli, opon, samochodów, browar, zakłady materiałów budowlanych. Olsztyn jest też główną w regionie siedzibą instytucji naukowych i kulturalnych; mieszczą się tu: Uniwersytet Warmińsko-Mazurski, Ośrodek Badań Naukowych im. W. Kętrzyńskiego, Muzeum Okręgowe, Teatr im. S. Jaracza, Orkiestra Symfoniczna im. A. Nowowiejskiego, Filharmonia, Centrum Radiowo - Telewizyjne, Planetarium, Towarzystwo Miłośników Olsztyna, Stowarzyszenie Społeczno - Kulturalne "Pojezierze".

Jan z Łajs (1310-1388) Johannes von Laissen, czyli Jan z Łajs urodził się ok. 1310 r. we wsi Łajsy k. Pieniężna. Był synem sołtysa Gerika. Jego przodkowie przybyli na Warmię z hrabstwa Mark w Westfalii. 31 października 1353 r. kapituła warmińskapowierzyła mu zbudowanie i zasiedlenie miasta. Został też pierwszym, dziedzicznym sołtysem miasta. Niewątpliwą i w pełni widoczną jego zasługą było metodyczne, profesjonalne podejście do sprawy lokacji miasta. Posłużył się wynajętym przez siebie, biegłym mierniczym, od którego wymagał określonej koncepcji w zakresie układu przestrzennego miasta. Całkowity obszar przeznaczony pod zabudowę wynosił 71 łanów (1192,8 ha). Miasto zbudowano przy wykorzystaniu klasycznej dla tamtych czasów techniki pomiarowej, opartej na siatce kwadratów o bokach 7 prętów (1 pręt = 15 stóp = 4,59 m). Metoda ta wprowadza bezwzględny porządek w sposobie zagospodarowania całej przestrzeni miejskiej. Średniowieczny układ Starego Miasta w Olsztynie zachował się w znacznej mierze do dziś, co widoczne jest doskonale na planie miasta. To Jan z Łajs wybudował pierwszy murowany dom w Olsztynie, zasiedlił Olsztyn osadnikami z okolic Pieniężna i Mazowsza. W jego czasach powstały fortyfikacje miejskie i ratusz. W uznaniu zasług otrzymał od kapituły warmińskiej majątek, przekształcony później w wieś czynszową o nazwie Różnowo. W roku 1372 został nobilitowany do tytułu szlacheckiego. Po nobilitacji występował jako rozjemca pomiędzy biskupem Janem Stryprockiem a mistrzem krzyżackim Winrichem von Kniprode w sporze o Puszczę Galindzką. Ostatnia o nim wiadomość pochodzi z 1388.