Ulice

Powrót

ul. 11 listopada
1945 - 4.06.1993: 22 lipca Pl. Jana Pawła II
1945 - 17.06.1998: Pl. Wolności

1910 - 1945: Zeppelinstrasse
... - 1910 Ober-Vorstadt

Z uwagi na historyczną jedność tych dwóch miejsc i niejaką sztuczność dzisiejszego podziału, zostaną one przedstawione w jednym miejscu. Portret ulicy zaczynamy od skrzyżowania z ulicami 1 Maja, Pieniężnego i Piłsudskiego.

Widok od strony ul. 1 Maja pod koniec XIX wieku Widok od strony ul. Piłsudskiego (Kleebergerstrasse) na dzisiejszy Plac Jana Pawła II w roku 1911

Widok spod ratusza (skrzyżowanie z ul. Pieniężnego). Na lewo pl. Jana Pawła II 1a (Zeppelinstrasse 1). Od 1885 siedziba apteki "Kronen-Apotheke" a także zakładów gastronomicznych - do 1909 winiarni "Rheingold", po 1909 - automatycznej restauracji "Central Automat". Budynek zniszczony w 1945 roku, wyburzony. Na jego miejscu długo stał pusty plac, na którym stały stragany, a potem kino letnie. 1 marca 1968 otwarto w tym miejscu "Okrąglak", czyli Dom Usług Spółdzielczości Pracy

źródło: "Allenstein im 144 Bildern"

Dzisiejszy Plac Jana Pawła II

Nowy Ratusz (Pl. Jana Pawła II 1 - dawniej bez oznaczenia)
   W wyniku potężnego wzrostu znaczenia miasta na przełomie XIX i XX wieku, stara siedziba władz miejskich zaczęła być za mało reprezentacyjna zaś za bardzo ciasna. W związku z tym, w 1907 roku padła propozycja budowy nowego ratusza, który miał stać się nową wizytówką miasta. W stosunkowo krótkim czasie powstał projekt ratusza, wykonany przez olsztyńskich radców budowlanych: Boldta i Zerocha. W latach 1907 i 1909 wykupiono również teren pod budowę, którym miał stał się zamknięty od 1904 rok cmentarz katolicki.

   Zbiórka na wykonanie okazałego projektu była długa. Duża część pieniędzy pochodziła ze sprzedaży cegiełek z wizerunkiem nowego ratusza. W końcu, 31.X.1912 roku położono kamień węgielny. Przetarg na roboty budowlane wygrał olsztyński przedsiębiorca Albert Dilewski (Dylewski). Prace ruszyły szybko. Już w następnym roku ratusz został pokryty dachem, zaś w okna wstawiono szyby. Prace wykończeniowe prowadzono mimo toczącej się wojny. Na krótko przerwano prace w momencie wkroczenia do Olsztyna wojsk rosyjskich, lecz po ich wycofaniu się natychmiast je wznowiono.

   Budowę zakończono wiosną 1915 roku, zaś w dniu 4 lipca 1916 odbyło się inauguracyjne posiedzenie rady miejskiej. Prace wykończeniowe jednakże ciągnęły się aż do roku 1922. Związane było to między innymi z dużą liczbą ozdób budynku ratusza. Wiele z nich nawiązywało do zakończonej właśnie wojny: siedem głów wrogów narodu niemieckiego: Anglika, Francuza, Włocha, Rosjanina, Serba, Japończyka i Hindusa; sceny z okresu okupacji rosyjskiej Olsztyna (mimo, że trwała jedynie dzień). Przedstawiono również posągi niemieckiego ochotnika, żołnieży landwehry i artylerii, niemiecką samitariuszkę oraz uzbrojonego Kozaka, oraz żołnierzy rosyjskich: jednego w beztroskiej pozie, jednego poddającego się i jednego kryjącego się w trzcinach. Szczytową partię tworzyły wizerunki słynnych wodzów z czasów bitwy pod Tannenbergiem: Von Hindenburga, von Scholtza, von Belowa. Nic dziwnego, że w 1969 roku zlikwidowano prawie wszystkie ozdoby ratusza, pozostawiając jedynie "neutralne" ozdobniki, m.in. pięć figur symbolizujących cnoty obywatelskie: sprawiedliwość, mądrość, urodę, siłę i pilność.

Widok przed założeniem zegarów Widok pod koniec lat 30

Wykusz Ratusza: oryginalny "Russenerker" i jego postać obecna

Plac przed ratuszem z początkiem Guttstadter Strasse oraz 1 Maja

źródło: "Allenstein im 144 Bildern"
Widok po wojnie Ratusz dzisiaj

Przed Wigilią 2003

Fotografie dzisiejsze: mechanizm zegara oraz tarcza zegarowa od wewnątrz

Pl. Jana Pawła II 2/3 (Zeppelinstrasse 2/3)Przed wojną - m.in. zakład i sklep kuśnierski Hollanda; po wojnie - Księgarnia "Centrum" Pl. Jana Pawła II 4"Grobowiec" - wybudowany w 2002 roku biurowiec. Zasłonił ciekawą reklamę Coca-Coli, która wcześniej była namalowana na ścianie następnego budynku.

Ul.11 Listopada - lewa strona

Ciąg kamienic z Pl. Jana Pawła II w kierunku Wysokiej Bramy Ciąg kamienic spod Wysokiej Bramy w kierunku Pl. Jana Pawła II

Widok z wieży Ratusza - lata 30. i rok 2001

11 Listopada 4 (Zeppelinstrasse 4).Przed wojną mieścił się tu m.in. Hotel Kronprinz. Długo znajdował się tu sklep "Jedności Łowieckiej", obecnie salon kosmetyczny i sklep spożywczy

Hotel Kronprinz.

źródło: "Olsztyn. Dzieje miasta"

Jeszcze z połową sklepu "Jedności Łowieckiej"... ... i już ze sklepem spożywczym (grudzień 2003)

11 Listopada 5Przed wojną mieściła się tu m.in. największa w mieście księgarnia Danehla. W połowie lat 60. otwarto tu popularny do dzisiaj "Coctail" D.H. "Tomek"

Ul.11 Listopada - prawa strona

Widok spod księgarni "Centrum" w kierunku Zamku 11 Listopada 11, 12, 13

11 Listopada 9/10 - budy w miejscu niegdyś ładnych kamieniczek

11 Listopada 8 11 Listopada 8 i dalej w kierunku ul. Piłsudskiego

11 Listopada 7, (Zeppelinstrasse 16)Niegdysiejsza drukarnia Haricha . Istnieją dwie historie tejże budowli: jedna, prezentowana przez Rafała Będkowskiego (zbieracza pocztówek olsztyńskich i, podobnie jak ja, domorosłego badacza historii Olsztyna, tyle że o wieeele dłuższym stażu i osiągnięciach), głosi że budynek wybudowano w 1891 roku przez Franciszka Gromelskiego. Pod koniec XIX wieku, zakupiony został przez Wilhelma Ernesta Haricha, który przeniósł tu drukarnię, którą rodzina Harichów posiadała na ulicy Prostej. Druga, prezentowana przez Stanisława Piechockiego głosi, że Harichowie drukarnię w tym miejscu posiadali od 1843 roku, zaś w roku 1863 było to pierwsze miejsce w mieście, w którym zainstalowano latarnie naftowe. W tym momencie nie wiem, która wersja jest prawdziwa, ale osobiście stawiałbym na wersję P. Będkowskiego. W latach 1945-70, w budynku mieściły się Olsztyńskie Zakłady Graficzne.

Ul.11 Listopada - widok od strony Wysokiej Bramy

Pod koniec XIX wieku Około roku 1906.

Około roku 1910 - już jako Zeppelinstrasse
Widok w czasie I W.S.

Widok w latach 30. Widok w roku 2003

Widok spod Wysokiej Bramy około roku 1910. Na pierwszym planie restauracja Schloss-Cafe (Zeppelinstrasse 15). Wieża ratusza domalowana Inny widok Schloss-Cafe, dalej miejska sala gimnastyczna

Wnętrze restauracji Schloss-Cafe

Widok z Zamku

Po wojnie z widocznymi zniszczeniami Lata 60.

źródło: "Przewodnik po Olsztynie", 1947

Lata 70. Lato 2003

Zeppelinstrasse - książka adresowa i telefoniczna z 1927 roku

Rathaus

E* Stadtgemeinde Allenstein

Magistrat der Stadt Allenstein ~625 bis 629

Fa.: Rabe, Hut- und Putzgeschäft, ~663

Rathaus-Drogerie: Fa. Fritz Krenz K.-G., ~6

Rogawski, August, Krim.-Betr.-Assist.

Stadthauptkasse Allenstein, ~625 bis ~629, Postscheck Königsberg 1761

Stadt- und Kreisbank und Sparkasse Allenstein, ~763-765, Postscheck Königsberg 8080

Saalmann, Richard, Heizer

Kraft, Wilhelm, Amtsgehilfe

Tabbert, Peter, Amtsmeister

Zülch, Georg, Oberbürgermeister

1 E Wenzlawski, Anna, Apotheken-Bes.-Witwe, ~329

Alexnat, Walter, Dr., Apotheker (Apothekenverwalter)

Blum, Gertrud, Buchhalterin

Cohn, Hugo, Rechtsanwalt und Notar, ~213, Postscheck Königsberg 3723

Fischer, Alfons, Dr., Zahnarzt, ~539, Postscheck Königsberg 407

Junker, Klara, Zimmervermieterin

Kronen-Apotheke, ~329, Postscheck Königsberg 2809

Restaurant "Zentral-Automat", ~469

Salzmann, Max, Dr., Sanitätsrat , ~92

Teichert, Anna, Fremdenheim

I.H. Wagner, Färberei und Chem. Waschanstalt , ~989

Zigarrengeschäft von Paul Lehmann, ~538

2/3 E Holland, Adolf, Kaufmann und Kürschnermeister, ~395

Hirschberg, Paul, Wein- und Likörhandlung, ~209

Holland, Adolf, Pelzwaren- und Herrenartikelgeschäft ~395

Holland, Georg, Kaufmann

Krämer, A., G.m.b.H., Farben- und Tapetenhandlung, ~79

Schuhhaus "Excelsior", Inh. Siegfried Frankenstein u. Co., ~900

Schultz, Walter, Dr., Spezialarzt für Kinderkrankheiten, ~858

Spinn- u. Webwarengeschäft G.m.b.H., Inh.: Grodszinski u. Frankenstein, ~740

Woyda, Johann, Eisenbahnschaffner

4 E* Groß, Jul., Erben, Bevollmächtigter Franz Groß, Albrechtstraße 18

Binnebessel, Max, Filialleiter

Black, Erika, Rentiere

Hotel Kronprinz, ~71

Karl Peter, Zigarrengeschäft, ~376

Palmowski, Karl, Hotelier, ~71

Palmowski, Karoline, Rentiere

5 E* Groß, Julius, Erben, Bevollmächtigter Franz Groß, Albrechtstraße 18

Aron u. Co., Schuhwarengesch., ~577

Danehl, Karl, Buchhändler, ~155, Postscheck Königsberg 585

Engelhardt, Else, Kaufm.-Witwe

W.E. Hartch'sche Buchhandlung, Inh.: Karl Danehl, ~155

Makolla, Johannes, Schneidermeister

"Mercedes" Schuhhaus Aron ~577

Schmidt und Machtans, Konfitürengeschäft

Schwarz, Aloysius, Klavierstimmer u. Reparateur, ~924

6 E* Groß, Julius, Erben, Bevollmächtigter Franz Groß, Albrechtstraße 18

Aron, Alfred, Kaufmann, ~577

J. Groß, Inh.: Eugen Wrba, Fleisch- u. Wurstfabrik, ~876

Hinzmann, Ottilie, Rentenempfänger

Wrba, Eugen, Fleischermeister, ~876

7 E Dziedzek, Joseph, Kaufmann, Zigarren-Spezial-Geschäft, ~77, Fil.: Liebstädter Straße 1

8 E Schoeneberg, Karoline, Kaufmannswitwe

Brieskorn, Hubert, prakt. Arzt, ~500

Laue, Olga, Privatlehrerin

Schoeneberg, H., Dampfdestillation, Kolonialwaren- u. Zigarrengeschäft, ~42, Postscheck Königsberg 488

Schoeneberg, Hermann, Kaufmann

Schoeneberg, Walter, Prokurist

Steffen, Heinrich, Justizrat, ~391

10 E* Redahn, Paul, Kaufmann, Schillerstraße 2

Boguschewski, Gustav, Kolonialwaren, ~85

11 E* Bensing, Rudolf, Rentier, Oberstraße 4

Göllner, Otto, Regts.-Schneid.-Mstr.

v. Oppenkowski, Richard, Kolonialw.- und Lebensmittelhandlung, ~419

Westphal, Wilhelmine, Frau

12 E* Modrow, Gertrud, Kaufmannsfrau, Oberstraße 4

Walter, Fritz, Käse- u. Buttergeschäft

13 E* Duwe, Carl, Kürschnermeister, Oberstraße 3, ~215

Schikorr, Margarete, Blumengeschäft

14 E* Boguschewski, Gustav, Kaufmann, Zeppelinstraße 10

Besner, Maria, Witwe

Heppner, Katharina, Rentenempfäng.

Scheffler, Kurt, Buchbinderei und Papierhandlung

15 E* Herrgott, August, Kaufm., Oberstraße 8

Bleck, Fritz, Kaufmann, ~96

Frankenstein, Geschwister, Damen-Konfektion, ~260

Huwe, Walter, Dentist

Koneik, Lina, Pensionsinhaberin

Lesser, Alfred, Rechtsanwalt, ~304

Lesser und Löwenstein, Rechtsanwälte, ~304

Schloßkaffe, G.m.b.H., ~96

Schoen, Richard, Zivil-Ingenieur

Strache, Nanny, Fräulein

16 E W.E. Harich Nachfolger, G.m.b.H.

Harich, W.E., Nachfolger, G.m.b.H., Buchdruckerei u. Zeitungsverlag, Reklameberatung, Papiergroßhandlung, Vordrucklager, ~7 u. 37, Postscheckkonto Königsberg 8108

v. Kessel, Hans, Dr., Hauptschriftleiter

Müller, Peter, Schriftleiter

Staatliche Lotterie-Einnahme Ernst Harich, Postscheck Königsberg 3912

Staschewski, Ernst, Buchdruckermeister

Eingang Kronenstraße

Schweinhagen, Gustav, Obermaschinenmeister

Werner, Eduard, Dachdecker

17 E Grenz, Gustav, Bäckermeister

18 E* Goertz, Gustav, Papierhandlung, Buchbinderei, Buchdruckerei, ~264, Postscheck Königsberg 2047, Wohn.: Jakobstraße 3

19 E* Goertz, Gustav, Buchbindereimeister, Jakobstraße 3

Bader, Karl, Konditoreibesitzer, ~496

Böhm, Karl, Zahntechniker

Hinz, Emil, Juwelier, ~871, Postscheck Kgb. 6995

Kempowski, Bernhard, Arbeiter

Pollakowski, Julius, Schneidermeister

Sdun, Anna, Hebammenschwester

20 E Schimansky, Ernst, Apotheker und Drogeriebesitzer, ~81

Bortz, Paul, Rechtsanwalt und Notar, ~524, Postscheck Königsberg 1710

Drogenhaus Paul Schirrmacher, ~81, Postscheck Königsberg 17367

Frost, Otto, Uhren, Gold- und Silberwaren, ~431

21 E Rosteck, Ludwig, Bäckermeister

22 E Neumann, Karl, Friseurmeister

Erdmann, Franz, Zimmergeselle

Gehrmann, Wilhelm, Schutzpolizeiwachtmeister

Leba, Gertrud, Witwe

23 E* Rehfeld, Natalie, Kaufm.-Witwe, Beuthen (Oberschlesien)

Fischzentrale, vorm. A. Jost, Inh.: Rudolf Pukowski, ~750

Geyer, Franz, Kaufmann

Kaisers Kaffeegeschäft G.m.b.H.

Köhler, Konrad, Instrumentenhandlung, ~242

Köppe, Paul, Buchhändler

Reumann, Karl, Inh. der Firma Gebr. Reumann, Elektrogesch., Markt 11, ~880

Schönfeld, Robert, Filialleiter

Schwarz, Anna, Verkäuferin

Seifen-Versandhaus "Heimchen", G.m.b.H.

Urban, Georg Rechtsanwalt u. Notar, ~725

Volkmann, Auguste, Witwe

Wiederholt, Emil, Kreisobersekretär

ul. 11 listopada 1945 - 4.06.1993: 22 lipca	Pl. Jana Pawła II 1945 - 17.06.1998: Pl. Wolności
1910 - 1945: Zeppelinstrasse ... - 1910 Ober-Vorstadt
Z uwagi na historyczną jedność tych dwóch miejsc i niejaką sztuczność dzisiejszego podziału, zostaną one przedstawione w jednym miejscu. Portret ulicy zaczynamy od skrzyżowania z ulicami 1 Maja, Pieniężnego i Piłsudskiego.
Widok od strony ul. 1 Maja pod koniec XIX wieku	Widok od strony ul. Piłsudskiego (Kleebergerstrasse) na dzisiejszy Plac Jana Pawła II w roku 1911

Widok spod ratusza (skrzyżowanie z ul. Pieniężnego). Na lewo pl. Jana Pawła II 1a (Zeppelinstrasse 1). Od 1885 siedziba apteki "Kronen-Apotheke" a także zakładów gastronomicznych - do 1909 winiarni "Rheingold", po 1909 - automatycznej restauracji *"Central Automat". Budynek zniszczony w 1945 roku, wyburzony. Na jego miejscu długo stał pusty plac, na którym stały stragany, a potem kino letnie. 1 marca 1968 otwarto w tym miejscu "Okrąglak"*, czyli Dom Usług Spółdzielczości Pracy
źródło: "Allenstein im 144 Bildern"
Dzisiejszy Plac Jana Pawła II
Nowy Ratusz (Pl. Jana Pawła II 1 - dawniej bez oznaczenia) W wyniku potężnego wzrostu znaczenia miasta na przełomie XIX i XX wieku, stara siedziba władz miejskich zaczęła być za mało reprezentacyjna zaś za bardzo ciasna. W związku z tym, w 1907 roku padła propozycja budowy nowego ratusza, który miał stać się nową wizytówką miasta. W stosunkowo krótkim czasie powstał projekt ratusza, wykonany przez olsztyńskich radców budowlanych: Boldta i Zerocha. W latach 1907 i 1909 wykupiono również teren pod budowę, którym miał stał się zamknięty od 1904 rok cmentarz katolicki. Zbiórka na wykonanie okazałego projektu była długa. Duża część pieniędzy pochodziła ze sprzedaży cegiełek z wizerunkiem nowego ratusza. W końcu, 31.X.1912 roku położono kamień węgielny. Przetarg na roboty budowlane wygrał olsztyński przedsiębiorca Albert Dilewski (Dylewski). Prace ruszyły szybko. Już w następnym roku ratusz został pokryty dachem, zaś w okna wstawiono szyby. Prace wykończeniowe prowadzono mimo toczącej się wojny. Na krótko przerwano prace w momencie wkroczenia do Olsztyna wojsk rosyjskich, lecz po ich wycofaniu się natychmiast je wznowiono. Budowę zakończono wiosną 1915 roku, zaś w dniu 4 lipca 1916 odbyło się inauguracyjne posiedzenie rady miejskiej. Prace wykończeniowe jednakże ciągnęły się aż do roku 1922. Związane było to między innymi z dużą liczbą ozdób budynku ratusza. Wiele z nich nawiązywało do zakończonej właśnie wojny: siedem głów wrogów narodu niemieckiego: Anglika, Francuza, Włocha, Rosjanina, Serba, Japończyka i Hindusa; sceny z okresu okupacji rosyjskiej Olsztyna (mimo, że trwała jedynie dzień). Przedstawiono również posągi niemieckiego ochotnika, żołnieży landwehry i artylerii, niemiecką samitariuszkę oraz uzbrojonego Kozaka, oraz żołnierzy rosyjskich: jednego w beztroskiej pozie, jednego poddającego się i jednego kryjącego się w trzcinach. Szczytową partię tworzyły wizerunki słynnych wodzów z czasów bitwy pod Tannenbergiem: Von Hindenburga, von Scholtza, von Belowa. Nic dziwnego, że w 1969 roku zlikwidowano prawie wszystkie ozdoby ratusza, pozostawiając jedynie "neutralne" ozdobniki, m.in. pięć figur symbolizujących cnoty obywatelskie: sprawiedliwość, mądrość, urodę, siłę i pilność.
Widok przed założeniem zegarów	Widok pod koniec lat 30

Wykusz Ratusza: oryginalny "Russenerker" i jego postać obecna

Plac przed ratuszem z początkiem Guttstadter Strasse oraz 1 Maja
źródło: "Allenstein im 144 Bildern"
Widok po wojnie	Ratusz dzisiaj

Przed Wigilią 2003

Fotografie dzisiejsze: mechanizm zegara oraz tarcza zegarowa od wewnątrz

Pl. Jana Pawła II 2/3 (Zeppelinstrasse 2/3)Przed wojną - m.in. zakład i sklep kuśnierski Hollanda; po wojnie - Księgarnia "Centrum"	Pl. Jana Pawła II 4"Grobowiec" - wybudowany w 2002 roku biurowiec. Zasłonił ciekawą reklamę Coca-Coli, która wcześniej była namalowana na ścianie następnego budynku.

Ul.11 Listopada - lewa strona
Ciąg kamienic z Pl. Jana Pawła II w kierunku Wysokiej Bramy	Ciąg kamienic spod Wysokiej Bramy w kierunku Pl. Jana Pawła II

Widok z wieży Ratusza - lata 30. i rok 2001

11 Listopada 4 (Zeppelinstrasse 4).Przed wojną mieścił się tu m.in. Hotel Kronprinz. Długo znajdował się tu sklep "Jedności Łowieckiej", obecnie salon kosmetyczny i sklep spożywczy
Hotel Kronprinz.
źródło: "Olsztyn. Dzieje miasta"
Jeszcze z połową sklepu "Jedności Łowieckiej"...	... i już ze sklepem spożywczym (grudzień 2003)

11 Listopada 5Przed wojną mieściła się tu m.in. największa w mieście księgarnia Danehla. W połowie lat 60. otwarto tu popularny do dzisiaj "Coctail"	D.H. "Tomek"

Ul.11 Listopada - prawa strona
Widok spod księgarni "Centrum" w kierunku Zamku	11 Listopada 11, 12, 13

11 Listopada 9/10 - budy w miejscu niegdyś ładnych kamieniczek

11 Listopada 8	11 Listopada 8 i dalej w kierunku ul. Piłsudskiego

11 Listopada 7, (Zeppelinstrasse 16)Niegdysiejsza drukarnia Haricha . Istnieją dwie historie tejże budowli: jedna, prezentowana przez Rafała Będkowskiego (zbieracza pocztówek olsztyńskich i, podobnie jak ja, domorosłego badacza historii Olsztyna, tyle że o wieeele dłuższym stażu i osiągnięciach), głosi że budynek wybudowano w 1891 roku przez Franciszka Gromelskiego. Pod koniec XIX wieku, zakupiony został przez Wilhelma Ernesta Haricha, który przeniósł tu drukarnię, którą rodzina Harichów posiadała na ulicy Prostej. Druga, prezentowana przez Stanisława Piechockiego głosi, że Harichowie drukarnię w tym miejscu posiadali od 1843 roku, zaś w roku 1863 było to pierwsze miejsce w mieście, w którym zainstalowano latarnie naftowe. W tym momencie nie wiem, która wersja jest prawdziwa, ale osobiście stawiałbym na wersję P. Będkowskiego. W latach 1945-70, w budynku mieściły się Olsztyńskie Zakłady Graficzne.

Ul.11 Listopada - widok od strony Wysokiej Bramy
Pod koniec XIX wieku	Około roku 1906.

Około roku 1910 - już jako Zeppelinstrasse	Widok w czasie I W.S.

Widok w latach 30.	Widok w roku 2003

Widok spod Wysokiej Bramy około roku 1910. Na pierwszym planie restauracja *Schloss-Cafe* (Zeppelinstrasse 15). Wieża ratusza domalowana	Inny widok *Schloss-Cafe*, dalej miejska sala gimnastyczna

Wnętrze restauracji *Schloss-Cafe*

Widok z Zamku
Po wojnie z widocznymi zniszczeniami	Lata 60.
źródło: "Przewodnik po Olsztynie", 1947
Lata 70.	Lato 2003

Zeppelinstrasse - książka adresowa i telefoniczna z 1927 roku
	Rathaus
E*	Stadtgemeinde Allenstein
	Magistrat der Stadt Allenstein ~625 bis 629
	Fa.: Rabe, Hut- und Putzgeschäft, ~663
	Rathaus-Drogerie: Fa. Fritz Krenz K.-G., ~6
	Rogawski, August, Krim.-Betr.-Assist.
	Stadthauptkasse Allenstein, ~625 bis ~629, Postscheck Königsberg 1761
	Stadt- und Kreisbank und Sparkasse Allenstein, ~763-765, Postscheck Königsberg 8080
	Saalmann, Richard, Heizer
	Kraft, Wilhelm, Amtsgehilfe
	Tabbert, Peter, Amtsmeister
	Zülch, Georg, Oberbürgermeister
1 E	Wenzlawski, Anna, Apotheken-Bes.-Witwe, ~329
	Alexnat, Walter, Dr., Apotheker (Apothekenverwalter)
	Blum, Gertrud, Buchhalterin
	Cohn, Hugo, Rechtsanwalt und Notar, ~213, Postscheck Königsberg 3723
	Fischer, Alfons, Dr., Zahnarzt, ~539, Postscheck Königsberg 407
	Junker, Klara, Zimmervermieterin
	Kronen-Apotheke, ~329, Postscheck Königsberg 2809
	Restaurant "Zentral-Automat", ~469
	Salzmann, Max, Dr., Sanitätsrat , ~92
	Teichert, Anna, Fremdenheim
	I.H. Wagner, Färberei und Chem. Waschanstalt , ~989
	Zigarrengeschäft von Paul Lehmann, ~538
2/3 E	Holland, Adolf, Kaufmann und Kürschnermeister, ~395
	Hirschberg, Paul, Wein- und Likörhandlung, ~209
	Holland, Adolf, Pelzwaren- und Herrenartikelgeschäft ~395
	Holland, Georg, Kaufmann
	Krämer, A., G.m.b.H., Farben- und Tapetenhandlung, ~79
	Schuhhaus "Excelsior", Inh. Siegfried Frankenstein u. Co., ~900
	Schultz, Walter, Dr., Spezialarzt für Kinderkrankheiten, ~858
	Spinn- u. Webwarengeschäft G.m.b.H., Inh.: Grodszinski u. Frankenstein, ~740
	Woyda, Johann, Eisenbahnschaffner
4 E*	Groß, Jul., Erben, Bevollmächtigter Franz Groß, Albrechtstraße 18
	Binnebessel, Max, Filialleiter
	Black, Erika, Rentiere
	Hotel Kronprinz, ~71
	Karl Peter, Zigarrengeschäft, ~376
	Palmowski, Karl, Hotelier, ~71
	Palmowski, Karoline, Rentiere
5 E*	Groß, Julius, Erben, Bevollmächtigter Franz Groß, Albrechtstraße 18
	Aron u. Co., Schuhwarengesch., ~577
	Danehl, Karl, Buchhändler, ~155, Postscheck Königsberg 585
	Engelhardt, Else, Kaufm.-Witwe
	W.E. Hartch'sche Buchhandlung, Inh.: Karl Danehl, ~155
	Makolla, Johannes, Schneidermeister
	"Mercedes" Schuhhaus Aron ~577
	Schmidt und Machtans, Konfitürengeschäft
	Schwarz, Aloysius, Klavierstimmer u. Reparateur, ~924
6 E*	Groß, Julius, Erben, Bevollmächtigter Franz Groß, Albrechtstraße 18
	Aron, Alfred, Kaufmann, ~577
	J. Groß, Inh.: Eugen Wrba, Fleisch- u. Wurstfabrik, ~876
	Hinzmann, Ottilie, Rentenempfänger
	Wrba, Eugen, Fleischermeister, ~876
7 E	Dziedzek, Joseph, Kaufmann, Zigarren-Spezial-Geschäft, ~77, Fil.: Liebstädter Straße 1
8 E	Schoeneberg, Karoline, Kaufmannswitwe
	Brieskorn, Hubert, prakt. Arzt, ~500
	Laue, Olga, Privatlehrerin
	Schoeneberg, H., Dampfdestillation, Kolonialwaren- u. Zigarrengeschäft, ~42, Postscheck Königsberg 488
	Schoeneberg, Hermann, Kaufmann
	Schoeneberg, Walter, Prokurist
	Steffen, Heinrich, Justizrat, ~391
10 E*	Redahn, Paul, Kaufmann, Schillerstraße 2
	Boguschewski, Gustav, Kolonialwaren, ~85
11 E*	Bensing, Rudolf, Rentier, Oberstraße 4
	Göllner, Otto, Regts.-Schneid.-Mstr.
	v. Oppenkowski, Richard, Kolonialw.- und Lebensmittelhandlung, ~419
	Westphal, Wilhelmine, Frau
12 E*	Modrow, Gertrud, Kaufmannsfrau, Oberstraße 4
	Walter, Fritz, Käse- u. Buttergeschäft
13 E*	Duwe, Carl, Kürschnermeister, Oberstraße 3, ~215
	Schikorr, Margarete, Blumengeschäft
14 E*	Boguschewski, Gustav, Kaufmann, Zeppelinstraße 10
	Besner, Maria, Witwe
	Heppner, Katharina, Rentenempfäng.
	Scheffler, Kurt, Buchbinderei und Papierhandlung
15 E*	Herrgott, August, Kaufm., Oberstraße 8
	Bleck, Fritz, Kaufmann, ~96
	Frankenstein, Geschwister, Damen-Konfektion, ~260
	Huwe, Walter, Dentist
	Koneik, Lina, Pensionsinhaberin
	Lesser, Alfred, Rechtsanwalt, ~304
	Lesser und Löwenstein, Rechtsanwälte, ~304
	Schloßkaffe, G.m.b.H., ~96
	Schoen, Richard, Zivil-Ingenieur
	Strache, Nanny, Fräulein
16 E	W.E. Harich Nachfolger, G.m.b.H.
	Harich, W.E., Nachfolger, G.m.b.H., Buchdruckerei u. Zeitungsverlag, Reklameberatung, Papiergroßhandlung, Vordrucklager, ~7 u. 37, Postscheckkonto Königsberg 8108
	v. Kessel, Hans, Dr., Hauptschriftleiter
	Müller, Peter, Schriftleiter
	Staatliche Lotterie-Einnahme Ernst Harich, Postscheck Königsberg 3912
	Staschewski, Ernst, Buchdruckermeister
	Eingang Kronenstraße
	Schweinhagen, Gustav, Obermaschinenmeister
	Werner, Eduard, Dachdecker
17 E	Grenz, Gustav, Bäckermeister
18 E*	Goertz, Gustav, Papierhandlung, Buchbinderei, Buchdruckerei, ~264, Postscheck Königsberg 2047, Wohn.: Jakobstraße 3
19 E*	Goertz, Gustav, Buchbindereimeister, Jakobstraße 3
	Bader, Karl, Konditoreibesitzer, ~496
	Böhm, Karl, Zahntechniker
	Hinz, Emil, Juwelier, ~871, Postscheck Kgb. 6995
	Kempowski, Bernhard, Arbeiter
	Pollakowski, Julius, Schneidermeister
	Sdun, Anna, Hebammenschwester
20 E	Schimansky, Ernst, Apotheker und Drogeriebesitzer, ~81
	Bortz, Paul, Rechtsanwalt und Notar, ~524, Postscheck Königsberg 1710
	Drogenhaus Paul Schirrmacher, ~81, Postscheck Königsberg 17367
	Frost, Otto, Uhren, Gold- und Silberwaren, ~431
21 E	Rosteck, Ludwig, Bäckermeister
22 E	Neumann, Karl, Friseurmeister
	Erdmann, Franz, Zimmergeselle
	Gehrmann, Wilhelm, Schutzpolizeiwachtmeister
	Leba, Gertrud, Witwe
23 E*	Rehfeld, Natalie, Kaufm.-Witwe, Beuthen (Oberschlesien)
	Fischzentrale, vorm. A. Jost, Inh.: Rudolf Pukowski, ~750
	Geyer, Franz, Kaufmann
	Kaisers Kaffeegeschäft G.m.b.H.
	Köhler, Konrad, Instrumentenhandlung, ~242
	Köppe, Paul, Buchhändler
	Reumann, Karl, Inh. der Firma Gebr. Reumann, Elektrogesch., Markt 11, ~880
	Schönfeld, Robert, Filialleiter
	Schwarz, Anna, Verkäuferin
	Seifen-Versandhaus "Heimchen", G.m.b.H.
	Urban, Georg Rechtsanwalt u. Notar, ~725
	Volkmann, Auguste, Witwe
	Wiederholt, Emil, Kreisobersekretär