Bożena Ramutkowska-Celej

psycholog Poradni Psychologiczno-Pedagogicznej nr 3

i Szkoły Postawowej nr 22 w Olsztynie.

Specyficzne trudności w uczeniu się (dysleksja) w kontekście rozwoju psychofizycznego dziecka.

I. Wprowadzenie: Niepowodzenia w uczeniu się , ich przyczyny i konsekwencje dla rozwoju emocjonalnego i społecznego dziecka.

Niepowodzenia w nauce, ich przyczyny i konsekwencje są problemem absorbującym wielu rodziców, nauczycieli i specjalistów zajmujących się pomocą psychologiczno-pedagogiczną. Mają one bowiem istotny wpływ na rozwój dziecka, nie tylko w zakresie osiągnięć szkolnych. Trudności w przyswajaniu wiedzy szkolnej są czynnikiem wyznaczającym w dużym stopniu sposób funkcjonowania dziecka w sferze emocjonalnej i społecznej.

Jeśli stawiane dziecku wymagania przerastają jego możliwości i podczas nauki szkolnej spotyka je stały brak sukcesów, może to z czasem spowodować zniechęcenie do uczenia się oraz podejmowania prób przezwyciężenia kolejnych trudności. Przyczyną spadku motywacji do osiągnięć jest bowiem często lęk przed porażką i jej konsekwencjami, uczucie bezradności, poczucie braku akceptacji a przede wszystkim mniejszej wartości w stosunku do rówieśników, którzy bez szczególnego wysiłku potrafią osiągnąć sukcesy w tej podstawowej działalności każdego dziecka jaką jest nauka szkolna. Należy zauważyć fakt, że wyniki w nauce w dużym stopniu decydują o ogólnej sytuacji dziecka w domu i szkole. W szkole brak postępów w uczeniu się powoduje z jednej strony negatywne oceny z poszczególnych przedmiotów, a z drugiej – często dokuczanie i drwiny ze strony rówieśników. Fobie szkolne, absencje pod „byle pretekstem” i wreszcie wagary są „mechanizmem ucieczkowym” wielu uczniów znajdujących się w takiej sytuacji; niemal zawsze jednak przy braku zrozumienia i pomocy ze strony najbliższego środowiska wychowawczego. W domu stosunek rodziców do dziecka jest często wyraźnie uzależniony od jego postępów w nauce. Nie spełnianie przez dziecko oczekiwań, co do osiągnięć szkolnych, wywołuje w niejednym domu niezadowolenie i wręcz gniew rodziców, a skutecznym środkiem „zapobiegającym lenistwu” wydają się kary. Wynika to z niewystarczającej wiedzy oraz bezradności wielu rodziców, przeżywających niepowodzenia szkolne swojego dziecka. Trudności w uczeniu się i częste na tym tle konflikty w rodzinie, prowadzą zaś do naruszenia więzi emocjonalnej między dzieckiem a rodzicami i w konsekwencji do trudności wychowawczych , szczególnie dotkliwych dla obu stron w okresie dorastania. Występujący w takich sytuacjach, długotrwały stan napięcia emocjonalnego i niepokoju może doprowadzić do reakcji nerwicowych – istnienie tego typu związku potwierdzają wyniki badań wielu dzieci. Utrzymujące się od początku kariery szkolnej dziecka trudności w nauce powodują jednak przede wszystkim narastanie luk oraz nagromadzenie braków w obowiązującym materiale programowym które potem trudno zniwelować.

Żeby chronić dziecko przed tak poważnymi skutkami niewystarczających postępów w nauce, trudnościami w uczeniu się należy przede wszystkim odpowiedzieć sobie na pytanie:

Co może być przyczyną powstawania u dzieci trudności szkolnych?

Najważniejsze z nich to:

1. Opóźnienia w rozwoju intelektualnym i nieharmonijny rozwój procesów poznawczych.
2. Deficyty rozwojowe w zakresie funkcji percepcyjno-motorycznych, leżących między innymi u podstaw procesów czytania i pisania.
3. Opóźnienia zaburzenia rozwoju mowy.
4. Zaburzenia rozwoju emocjonalnego.
5. Inne zaburzenia rozwoju, jak: niedojrzałość społeczna czy zaburzenia w zachowaniu.

W psychologii przyjmuje się czteroczynnikową koncepcję rozwoju. Czynnikami, które wpływają na rozwój struktury i funkcji układu nerwowego, a tym samym warunkują rozwój psychofizyczny dziecka są:

- dziedziczności i wrodzone zadatki anatomiczno-fizjologiczne organizmu

- własna aktywność i działalność dziecka,

- środowisko,

- i wychowanie

Rodzaj i rozmiar powstających zaburzeń w rozwoju psychofizycznym zależy m.in. Od wieku dziecka oraz działających czynników:

ich siły i częstotliwości

II. Specyficzne trudności w uczeniu się – dysleksja.

Występujące u dzieci i młodzieży niepowodzenia szkolne mają najczęściej charakter specyficznych trudności w uczeniu się. Należy zaznaczyć, że pojawiają się one pomimo ogólnie dobrej sprawności intelektualnej – często powyżej przeciętnej a nawet wysokiej – dużej wiedzy i motywacji do nauki i osiągnięć.

Wybiórcze, fragmentaczyne zakłócenia i zaburzenia w rozwoju funkcji percepcyjno-motorycznych – zwłaszcza wielozakresowe i nasilone są przyczyną często diagnozowanych u dzieci specyficznych trudności w czytaniu i pisaniu, określanych terminem dysleksja bądź dysleksja rozwojowa. Specyficzne trudności w opanowaniu umiejętności czytania i pisania mogą manifestować się w różnych formach, także w postaci izolowanych zaburzeń. Dlatego dla określenia rodzaju poszczególnych trudności przyjęto odpowiednią terminologię, dzięki której możemy dokładnie sprecyzować, jakie zaburzenia komunikowania się za pomocą pisma występują u diagnozowanego dziecka. Najczęściej spotykamy trzy pojęcia: dysleksja, dysortografia i dysgrafia.

1. Dysleksja bądź dysleksja rozwojowa to syndrom wielu zaburzeń funkcji percepcyjno-motorycznych z reguły ze sobą występujących,

Dysleksja – w pojęciu węższym – jest określeniem specyficznych trudności w czytaniu. W praktyce często używa się terminu dysleksja w znaczeniu szerszym, tj. dla wszystkich zaburzeń łącznie.

2. Dysorotografia- to specyficzne trudności w opanowaniu poprawnej pisowni (wszelkie odstępstwa od prawidłowego zapisu, w tym błędy ortograficzne),

3. Dysgrafia to specyficzne trudności w opanowaniu kaligraficznego pisma, zaburzeń jego strony graficznej.

4. Ponadto w międzynarodowych klasyfikacjach medycznych – gdzie dysleksja traktowana jest jako swojego rodzaju niepełnosprawność – spotyka się obecnie następujące określenia opisowe: specyficzne zaburzenia czytania, specyficzne zaburzenia w opanowaniu poprawnej pisowni, specyficzne trudności w opanowaniu umiejętności wypowiadania się na piśmie. Zalicza się je do kategorii specyficznych trudności w opanowaniu umiejętności szkolnych i zaburzeń uczenia się.

Przyczyną, (patomechanizmem) specyficznych trudności w czytaniu i pisaniu – za prof. Dr hab. M. Bogdanowicz – są dysfunkcje centralnego układu nerwowego., które mają podłoże genetyczne lub powstają w wyniku nieprawidłowych warunków rozwoju dziecka w okresie prenatalnym i okołoporodowym. Są to wybiórcze zaburzenia rozwoju psychomotorycznego i dotyczą funkcji uczestniczących w procesie czytania i pisania: koncentracji uwagi, spostrzegania i pamięci wzrokowej, funkcji językowych, a przede wszystkim odbioru dzięków mowy, ich zapamiętywania i operowania nimi, sprawności oraz koordynacji ruchów , a także integracji wymienionych funkcji. Specyficzne trudności w czytaniu u pisaniu, zakłóceń ich współdziałania, jak również od zakresu zaburzeń
(liczby zaburzonych funkcji). Nie należą natomiast od inteligencji i poziomu opanowania innych umiejętności szkolnych ani od wad wzroku i słuchu. Wielu psychologów uważa ponadto, że mogą mieć również emocjonalne. W wywiadzie ???????? spotyka się bowiem często wrażliwość emocjonalną i ???????? .

Jak rozpoznać dysleksję u dziecka? Katalog istotnych symptomów trudności przejawiających się w nauce czytania i pisania oraz w uczeniu się innych przedmiotów.

1. W pisaniu – przy zaburzonej funkcji wzrokowej, słuchowej, kinestetyczno-ruchowej, procesu lateralizacji oraz integracji wymienionych funkcji – obserwuje się m.in.:

- trudności w zapamiętywaniu i odtwarzaniu kształtu liter,

- mylenie liter o podobnym kształcie graficznym względem:

· osi pionowej p-g, d-b

· osi poziomej w-m, b-p, n-u, d-g

- opuszczanie drobnych elementów graficznych liter,

- mylenie liter różniących się małymi dodatkami graficznymi:

- e-c, a-c,m-n,l-ł,t-ł

- opuszczanie bądź przestawianie liter,sylab,cząstek bądź całych wyrazów,

- opuszczanie znaków interpunkcyjnych,

- trudności w przepisywaniu, pisaniu z pamięci i ze słuchu,

- trudności w pisaniu ze słuchu:

· opuszczanie liter, sylab końcówek i cząstek wyrazów,

· pisanie wyrazów ze zmiękczeniami, dwuznakami, głoskami tracącymi dźwięczność

· różnicowanie j-i

· różnicowanie ę-en-e, ą-om

· łączenie przyimków z rzeczownikami

· przestawianie szyku dyktowanych wyrazów,

- błędy typowo ortograficzne i tzw. „nieuwagi”,

- obniżenie graficznego poziomu pisania – niekształtne, kanciaste litery, wychodzenie poza linie, niedociąganie do linii, niełączenie liter,

- wolne tępo pisania, nienadążanie za grupą.

2. W czytaniu obserwuje się:

- długo utrzymującą się fazę głoskowania i sylabizowania,

- nierytmiczność

- trudności we właściwej intonacji czytanej treści,

- wolne tempo; błędy polegające na zamianie liter, opuszczaniu i zamianie ich koejności oraz brzmienia, zmianie kolejności całych wyrazów i nieprawidłowym ich odczytywaniu,

- trudności w zrozumieniu treści spowodowane duża koncentracją na samej technice czytania,

- odpoznawanie zapisów po treściach przypadkowych, zgadywanie i czytanie z pamięci,

- opuszczanie całych wierszy, męczliwość do czytania.

3. W nauce innych przedmiotów występują trudności w opanowaniu umiejętności z języków obcych, geografii, matematyki, plastyki i techniki czy wychowania fizycznego, m.in:

- rozbieżność między wymową a pisownią wyrazów,

- trudności w uczeniu się pamięciowym, tabliczki mnożenia, wierszy, piosenek, ciągów słownych, np. Nazwy miesięcy i dni tygodnia,

- trudności w rozumieniu poleceń, treści – zwłaszcza z pojęciami geometrycznymi

- trudności w rozumowaniu,wnioskowaniu i uogólnianiu na materiale słownym,

- błędne zapisywanie liczb i działań arytmetycznych, np. Przestawianie kolejności cyfr, zapisywanie „zwierciadlane” lub od prawej do lewej, mylenie znaków nierówności,

- trudności w różnicowaniu znaków geometrycznych i zmiany kierunku w rysunkach geometrycznych,

- trudności w odczytywaniu mapy i niewłaściwa orientacja w stronach świata,

- trudności w rozplanowaniu rysunków, zbyt słaby lub zbyt silny nacisk ołówka oraz zmiany kierunku, zwłaszcza przy odwzorowywaniu,

- obniżoną sprawność ruchową, a nawet trudności z utrzymaniem równowagi, zapamiętaniem instrukcji ćwiczeń i układów gimnastycznych,

- trudności w zapamiętaniu danych, mylenie informacji, gubienie się w czasie i przestrzeni,

- nieprawidłowe organizowanie sobie pracy.

Większość badaczy zajmujących się problemem dysleksji – koncetrujących się zarówno wokół organizacji funkcjonalnej ludzkiego mózgu i określaniu struktur neuronalnych, uczestniczących w procesie czytania i pisania, jak i psycholingwistycznych modelach funkcjonowania mowy- zgodnie z sygnalizacją współistnienie z dysleksją zaburzeń emocjonalnych i zachowania. Wynikają one bowiem z niezaspokojenia podstawowych potrzeb psychologicznych dziecka w procesie edukacyjnym. Uczniowie dyslektyczni stanowią wręcz grupę ryzyka deprywacji emocjonalnej, gdyż trudności w czytaniu i pisaniu mają charakter względnie trwały, a niepowodzenie w szkolne nimi uwarunkowane determinują przebieg kariery szkolnej. Wielu dyslektyków charakteryzuje się się takimi cechami osobowości, jak: niedojrzałość emocjonalna, słaba zdolność kontroli emocji i własnych zachowań, poczucie mniejszej wartości, brak zaufania do siebie, a także ujawnia ogólne trudności w przystosowaniu społecznym i niechętną postawę wobec nauki.

Dlatego w miarę wczesne poznanie problemów szkolnych dziecka oraz ich patomechanizmu , uwzględnianie w kształceniu specjalnych potrzeb edukacyjnych jest istotne dla jego dalszych procesów życiowych. Uczniowie dyslektyczni winni mieć opracowany przez specjalistów w poradni psychologiczno-pedagogicznej (w wielu krajach także lekarzy) program, który uwzględnia m.in.:

- psychoedukację rodziców (przekazanie podstawowej wiedzy na temat specyficznych trudności dziecka w uczeniu się oraz przygotowanie do odpowiedniej pomocy w pokonywaniu tych trudności),

- terapię pedagogiczną (ćwiczenia oparte na metodyce korekcyjno-wyrównawczej) i czasem terapią psychologiczną,

- edukacji nauczycieli w trakcie przygotowania do pracy z dzieckiem dyslektycznym (wskazanie na odpowiednie metody nauczania i opiekę indywidualną).

Pomoc w prezentowanym problemie można uzyskać w gabinecie szkolnym pedagoga i psychologa oraz w rejonowej poradni psychologiczno-pedagogicznej.

Poradnią w której można uzyskać pomoc w prezentowanym problemie jest Poradnia Psychologiczno – Pedagogiczna nr 3 w Olsztynie, ul. Kościuszki 68

Bibliografia:

1. Bogdanowicz, M (2000). Co warto wiedzieć o specyficznych trudnościach w uczeniu się czytania i pisania ? Aneks do informatora o egzaminie gimnazjalnym. Egzamin dla uczniów ze specyficznymi trudnościami w uczeniu się, klasa trzecia gimnazjum 2002 rok. Warszawa, OW-P „Adam”.

2. Bogdanowicz M. (2000). Integracja percepcyjno-motoryczna, Teoria, diagnoza,terapia. Warszawa, PWN.

3. Czabaj, R., Stefańska, S., Ukleja, H., Ogonowska, A.(1996). Wskazania do pracy z uczniem dyslektycznym. Niepublikowane opracowanie. Poradnia Psychologiczno-Pedagogiczna nr. 7 Gdańsk.

4. Jaklewicz, H. (1997). Dysleksja – problemy medyczne. Terapia – numer specjalny, s. 17.

5. Kephart, N,C. (1970). Dziecko opóźnione w nauce szkolnej. Warszawa, PWN.

6. Sawa,B.(1980). Jeśli dziecko źe czyta i pisze. Warszawa, WSiP.

7. Spionek, H. (1965). Zaburzenia psychoruchowego rozwoju dziecka. Warszawa, PWN.