Ewa Sujecka

Książka w życiu dziecka

Olsztyn 2008

Wstęp

1. Do czego prowadzi nadmierne oglądanie telewizji?

2. Alternatywa dla telewizji

3. Bajki uczą

4. Bajki, które leczą

Podsumowanie

Wstęp

Troska o zapewnienie bytu i zabieganie rodziców spowodowały, że coraz rzadziej rozmawiają ze swoimi dziećmi, które wychowują się w coraz uboższym językowo środowisku. Współcześni rodzice niekiedy nie mają czasu na przeczytanie dziecku wieczorem chociaż jednej bajki. Kontakt z żywym słowem zastąpiła telewizja, której dominującym elementem nie jest język, lecz obraz. Efektem tego jest coraz gorsza znajomość języka przez dzieci, który przecież jest narzędziem myślenia.

Jeżeli dziecko ma trudności z językowym porozumiewaniem się, to i jego myślenie jest zaburzone. Przy zaburzonym myśleniu pojawiają się kłopoty w nauce, trudności w szkole, a także w późniejszym życiu. Po jakimś czasie dzieci nie stymulowane poprzez czytanie znacznie odstają od grupy rówieśniczej. Przepaść intelektualna i emocjonalna znacznie się pogłębia.

1. Do czego prowadzi nadmierne oglądanie telewizji?

W dzisiejszym świecie trudno uchronić się przed mediami. Otaczają nas ze wszystkich stron i właściwie nie wyobrażamy już sobie życia bez nich.

Szczególnie utrudniona jest ochrona dzieci przed informacjami i obrazami, których dostarcza telewizja. Rodzicom często brakuje czasu na kontrolowanie treści oglądanych przez dzieci programów oraz ich ilości. W większości przypadków rodzice nie zdają sobie również sprawy, jak zgubne skutki niesie ze sobą nadmierne oglądanie telewizji przez dzieci. Programy nasycone przemocą i wulgarnością, skupiają się na tematach przerażających, tworząc w oczach dziecka obraz świata, który jest zły. Bohaterowie programów są bezwzględni, cyniczni i gardzą innymi ludźmi. Są agresywni i zdemoralizowani.

Skutki nadmiernego oglądania telewizji, to:

- trudność w koncentracji uwagi (obrazy w telewizji zmieniają się tak szybko, że trudno się dziecku dłużej na czymś skoncentrować),

- zanik myślenia i wyobraźni (w telewizji wszystko jest podane w postaci gotowego produktu),

- spowolnienie umysłowe,

- brak innych zainteresowań,

- zaniechanie kontaktów z rówieśnikami,

- ograniczenie kontaktów z domownikami,

- przyjęcie konsumpcyjnej postawy życiowej (nagradzanie za nic),

- problemy z nauką,

- szybkie nudzenie się,

- niezadowolenie z własnego wyglądu (kult szczupłej sylwetki w telewizji),

- niezadowolenie z posiadanych rzeczy (podsycane przez reklamy),

- ogólna znieczulica na problemy innych,

- niepokój, nieufność, pesymizm, agresja,

- demoralizacja,

- uzależnienie.

Skutki oglądania przemocy i agresji w telewizji, to głównie lęki, fobie i zadawanie bólu innym. Jak dowodzą badania, przeciętnie dzieci spędzają w ciągu tygodnia ok. 20 godzin przed ekranem. Niektóre nawet dwa, trzy razy więcej. Do 18 roku życia młody widz obejrzy ok. 8 tysięcy filmowych morderstw i 100 tysięcy aktów przemocy.

Badania dowodzą również, że istnieje wielkie prawdopodobieństwo, iż dzieci, które dużo czasu spędzają przed telewizorem, mają większą skłonność do stosowania przemocy wobec własnych dzieci w przyszłości i częściej zajmują się działalnością kryminalną. Nieprawdopodobne wydaje się, iż to właśnie kreskówki zawierają więcej przemocy, aniżeli programy dla dorosłych. Amerykańscy pediatrzy zalecają, by dzieci do 2 roku życia w ogóle nie oglądały telewizji, a dzieci starsze nie korzystały dłużej niż 1-2 godziny dziennie z telewizji i komputera łącznie.

Czy jest jakiś sposób, aby uchronić nasze dzieci przed telewizją?

Tak. Wystarczy czytać dziecku przynajmniej 20 minut dziennie – codziennie!

2. Alternatywa dla telewizji

Badania naukowe potwierdzają, że codzienne czytanie dziecku:

- uczy wartości moralnych,

- pomaga w wychowywaniu dzieci,

- zapobiega uzależnieniu od telewizji i komputerów,

- kształtuje nawyk czytania,

- uczy zdobywania wiedzy,

- buduje stabilną więź między rodzicami i dziećmi,

- rozwija język, pamięć i wyobraźnię,

- uczy opanowania, cierpliwości i spokoju,

- kształtuje postawę refleksyjną,

- uczy myślenia,

- poprawia koncentrację,

- rozwija wyobraźnię,

- wpływa pozytywnie na emocjonalny rozwój dziecka,

- wzmacnia poczucie własnej wartości,

- ułatwia naukę,

- pomaga w osiągnięciu sukcesu w nauce,

- wzbogaca słownik i wiedzę ogólną.

Czytanie dzieciom książek ma również wpływ na kształcenie zachowań społecznych, takich jak:

- solidarność,

- współdziałanie,

- współczucie,

- życzliwość,

- oburzenie na krzywdę wyrządzaną innym,

- empatię.

Książka powinna towarzyszyć człowiekowi od pierwszych lat jego życia. Nawet maluchom, które nie mają jeszcze roku można czytać książki. Mogą to być jakieś wierszyki lub krótkie historyjki. Ciekawym tematem dla tak małych dzieci są zwierzęta. Rodzice mogą taką książeczkę czytać wielokrotnie, naśladować odgłosy zwierząt, a dziecko, po kilku czytaniach chętnie dołączy do zabawy. Małe dzieci lubią też oglądać obrazki i w trakcie czytania pokazywać to, o czym czyta rodzic.

Kilkuletnie dzieci najchętniej słuchają bajek o tym, co jest im bliskie. Chętnie przenoszą treści bajek do życia codziennego.

3. Bajki uczą

Czego można nauczyć się z bajek? W zasadzie wszystkiego, co jest do życia potrzebne, a głównie optymizmu. Z bajek dzieci dowiadują się, że żyją w świecie pełnym niebezpieczeństw i, że zawsze trzeba słuchać rodziców, aby się przed tymi niebezpieczeństwami uchronić. Mówią o tym, że to, przed czym ostrzega mama i tata jest rzeczywiście prawdą. Pokazują wyjście z różnych trudnych sytuacji i, że z każdym, nawet najtrudniejszym problemem można sobie poradzić. Dzięki książkom dzieci poznają również otaczający je świat, czyli to, czego czasami nie jesteśmy w stanie im pokazać (np. świat dzikich zwierząt).

Badania naukowe dowiodły, że dzieci, które od najmłodszych lat miały kontakt z książką, niezwykle szybko opanowały umiejętność czytania i pisania.

Nie jest to oczywiście dowodem na to, że dzieci te są inteligentniejsze, po prostu od najmłodszych lat zaszczepiono im miłość do książek, pokazano, że czytanie jest taką umiejętnością, którą warto posiadać, bo dzięki niej można dowiedzieć się wielu ciekawych rzeczy.

Ponieważ okres przedszkolny jest momentem tworzenia się trwałych nawyków, warto wykorzystać go na nauczenie dziecka systematycznego obcowania z książką. Należy proponować dziecku książki interesujące, o dużej wartości artystycznej i wychowawczej.

Bardzo ważnym elementem, który łączy małego czytelnika z tekstem jest ilustracja. Przyciąga ona uwagę dziecka, zachęca do zainteresowania się treścią i opowiadania na jej temat. Dzieciom z najstarszych grup przedszkolnych można zaproponować opowiadanie treści książki na podstawie kolejnych ilustracji, wyszukiwanie postaci na obrazkach, a także porównywanie wyglądu bohaterów lub czynności, które wykonują. Ilustracje są doskonałym ćwiczeniem mowy i spostrzegawczości.

Obok ilustracji, równie ważnym elementem jest tekst.

Podstawowym sposobem przekazywania dzieciom treści utworów literackich jest opowiadanie. Musimy bardzo dobrze znać treść książki, aby ją ładnie opowiedzieć. Opowiadanie może stać się zachętą do swobodnych wypowiedzi, na temat bohaterów i ich problemów.

Oprócz opowiadania, możemy także po prostu czytać dzieciom. Ta technika prezentacji utworu również wymaga wcześniejszego przygotowania się nauczyciela. Nie należy podczas czytania cały czas patrzeć w książkę, ale mimiką, gestem i odpowiednią intonacją zwracać uwagę dzieci na sytuacje, problemy i sprawy bohaterów.

Dzieci starsze, 6 - letnie, bardzo lubią dłuższe teksty, które czyta się fragmentami. Fragmenty te muszą stanowić pewną zamkniętą całość, aby łatwiej było dzieciom zrozumieć czytany tekst.

Ważne miejsce w literaturze dziecięcej zajmują wiersze. Możemy je czytać dzieciom, uczyć na pamięć lub inscenizować. Wiersze mają wiele walorów wychowawczych i doskonale ćwiczą mowę dziecka. Te wiersze, które tylko czytamy dziecku, mogą być dłuższe, natomiast te przeznaczone do nauki na pamięć powinny być krótkie.

Doskonałą formą kontaktu dziecka z książką są inscenizacje. Inscenizowanie pomaga dziecku zrozumieć treść, wyciągnąć odpowiednie wnioski, a także urealnić wyobrażenie o utworze. Zbiorowy wysiłek grupy, jakim jest inscenizacja wspaniale integruje, uczy współdziałania i życia w zespole. Posiada również walory wychowawcze, jak wdrażanie do dyscypliny, rozwijanie poczucia odpowiedzialności za wykonanie zadania.

Bardzo ważną rolę w kontakcie dziecka z książką odgrywa stworzenie przez nauczyciela kącika książki. Książki powinny być w nim umieszczone tak, aby każdy, kto chce mógł po nie sięgnąć. Kącik powinien być urządzony w sposób, który przyciąga uwagę dziecka – książki odpowiednio wyeksponowane, co jakiś czas wymieniane, dla urozmaicenia. W kąciku mogą się również znaleźć prace dzieci tematycznie związane z wybraną książką lub pacynka bohatera jednej z nich. Należy pozwolić dzieciom wypożyczać książki do domu, aby mogły się potem dzielić wrażeniami z innymi dziećmi.

4. Bajki, które leczą

Już przed wiekami odkryto, że bajki, baśnie i opowiadania mają leczniczą moc. Pojęcie biblioterapii sięga korzeniami do czasów starożytnych. W 1272 roku w szpitalu Al – Mansur w Kairze stosowano czytanie Koranu w ramach terapii chorych, w Europie w XVIII wieku włączono pobożne teksty do programów leczenia psychicznie chorych, a w 1802 roku Benjamin Rush zalecał czytanie książek świeckich w tym samym celu. Nawet w legendach i podaniach spotykamy leczniczą moc bajek – Szeherezada opowiadała je, by wyleczyć sułtana z depresji.

Pojęcie biblioterapia wywodzi się z dwóch wyrazów greckich: biblion – oznaczające książkę i therapeo – leczę. Jest metodą psychoterapeutyczną, która ma za zadanie wzmocnić i wzbogacić zasoby pacjenta, by lepiej poradził sobie z trudnościami. Do trudności tych możemy zaliczyć nerwice, problemy z koncentracją uwagi, lęki, fobie oraz zaburzenia snu. Psychoterapia pomaga dotrzeć do rzeczywistych przyczyn, czyli przeżyć pacjenta, które utrudniają mu normalne funkcjonowanie.

Literatura dostarcza dzieciom wzorców do naśladowania, dzięki którym zmieniają one spojrzenie na swoje własne sprawy i problemy. Utożsamiają się z bohaterem, który jest im bliski i próbują go naśladować. Jeżeli dziecko jest w tej samej sytuacji co bohater – książka, która się szczęśliwie kończy daje mu nadzieję na zakończenie jego własnych problemów. Dziecko pojmuje, że nie jest samo, że inni są w takiej samej sytuacji, jak ono. Samotne dziecko w ten sposób może otrzymać namiastkę przyjaźni. Literatura może również uspokajać, łagodzić napięcia, relaksować. Oczywiście książki te muszą być odpowiednio dobrane, adekwatne do problemów pacjenta. Szczególnie jest to ważne w przypadku dzieci, które we własnych rodzinach nie mają wzorców do naśladowania – bohater książkowy pełni wtedy rolę takiego wzorca – dziecko przyjmuje jego punkt widzenia i po części się nim staje. Identyfikacja ta jest jednak, wbrew pozorom, uzupełnieniem własnych, już posiadanych cech o nowe, które posiada wzorzec w postaci bohatera książkowego.

Książka może być też stosowana jako środek odciążający pacjenta, np. kiedy dziecko czeka na operację – zajmując się książką, nie myśli o tym, co go czeka.

Książka może również odwrażliwiać i powodować, że niektóre lęki ulegną wygaszeniu.

Istotną rolę w pracy terapeutycznej z dziećmi odgrywają baśnie. Są one sprawdzonym przez pokolenia sposobem przynoszenia ulgi. W baśniach znajdziemy miłość i uznanie oraz magiczną moc, która pozwoli nam przezwyciężyć trudności i zrozumieć świat.

W baśniach mamy do czynienia z treściami odkrytymi, z którymi dziecko ma kontakt bezpośredni oraz ukrytymi, które w postaci symboli docierają do podświadomości. Dzięki symbolom, dziecko uświadamia sobie swoje własne problemy i oczyszcza się z nich.

Podsumowanie

Polska jest krajem, który pod względem ilości czytanych książek znajduje się w końcówce krajów rozwiniętych. Jeżeli ta sytuacja nie zmieni się, w najbliższym czasie staniemy się krajem analfabetów. Dojdzie do pogorszenia jakości życia, a na arenie międzynarodowej pozostanie dla nas jedynie miejsce na marginesie. Jeżeli nie przeciwstawimy się tej sytuacji, przegramy z tymi, którzy czytają.

Zamiast kolejnego serialu, czy teleturnieju – poczytajmy razem z dzieckiem ciekawą książkę – przyniesie nam to ukojenie po ciężkim dniu, a dzieciom da poczucie bezpieczeństwa i zadowolenia.

Bibliografia

1. Dudzińska I., Dzieci lubią opowiadać, Wychowanie w przedszkolu, 1990, nr 10

2. Frycie S., Kaniowska – Lewańska I., Kultura literacka w przedszkolu, Warszawa 1982

3. Kamińska K., Nauka czytania dzieci w wieku przedszkolnym, Warszawa 1999

4. Molicka M., Bajki terapeutyczne dla dzieci, Poznań 1999

5. Molicka M., Bajkoterapia. O lękach dzieci i nowej metodzie terapii, Poznań 1999

6. Mystkowska H., Książka w wychowaniu przedszkolnym, Warszawa 1987