Stres u dzieci

Stres to nic innego, jak relacja pomiędzy umiejętnościami radzenia sobie a wymaganiami stawianymi przez otoczenie. To odpowiedź organizmu na trudną sytuację, którą wywołuje każda zmiana.

Na ogół dorośli uważają, że dzieciństwo to czas beztroskiej zabawy, brak odpowiedzialności i zmartwień. Jakże często mówimy, że dzieci nie mają pogłębionej  obserwacji o sobie i otaczającej ich  rzeczywistości. Zapominamy, jakimi doskonałymi obserwatorami potrafią być dzieci. Nie zawsze potrafią znaleźć słowa opisujące swoje przeżycia, ale ich uczucia i przemyślenia są o wiele bardziej złożone niż sądzimy. Zwykle dobrze wiedzą, co powoduje ich zmartwienia, stres, nawet jeśli nie potrafią jeszcze sprawnie werbalizować swoich przeżyć.

Szkoła jest treningiem życia, umiejętności radzenia sobie w trudnych sytuacjach. Dlatego warto lepiej zrozumieć stres dziecięcy, a zwłaszcza uświadomić sobie różnice pomiędzy widzeniem stresu przez dorosłych i przeżywających go dzieci. Potwierdziły to  badania przeprowadzone przez Georgię Witkin, amerykańską profesor psychiatrii, znany autorytet w dziedzinie stresu. W czasie badań,  osobne kwestionariusze wypełniali rodzice, osobne dzieci.

Dorośli stwierdzili, że:

· dzieci martwią się, lecz „nie bardzo często”;

· największym źródłem ich stresu jest presja rówieśników;

· dobre stopnie w szkole są mniej ważne niż popularność czy bycie lubianym;

· nie martwią się o zdrowie rodziców;

· najczęstszym fizycznym objawem stresu są bóle brzucha i bóle głowy;

· najczęstszym behawioralnym objawem stresu są kłótnie i bójki, w dalszej kolejności płacz;

· dzieci w rodzinie mają dużo do powiedzenia ;

· nie boją się rozmawiać z rodzicami, przychodzić do nich z kłopotami ani prosić o cokolwiek.

Dla dzieci natomiast:

· Najbardziej stresującym czynnikiem są problemy szkolne. Dobre wykształcenie jest dla nich sprawa najistotniejszą, wciąż słyszą od rodziców, jak wiele dla ich przyszłego życia osobistego i zawodowego od tego właśnie zależy. Największym ich zmartwieniem są oceny, sprawdziany, odrabianie lekcji i otrzymanie promocji do następnej klasy czy przejścia do innej szkoły.

· Na drugim miejscu – przeciwnie do przypuszczeń dorosłych – znajduje się troska o rodzinę.

· Dopiero na trzecim miejscu jest presja rówieśników.

· Na czwartym świat. Dzieci martwią się dużo bardziej niż wydaje się rodzicom, zanieczyszczeniem środowiska, wojnami i przestępczością.

· Na piątym miejscu jest lęk o przyszłość.

Chociaż pojęcie czasu dla dziesięciolatka jest jeszcze czymś abstrakcyjnym, a dziesięć lat wydaje się wiecznością, przyszłość budzi przerażenie u 22% badanych. Dla wielu z nich myślenie o przyszłości wymusza bieżąca sytuacja, zbyt trudna, by jej sprostać. Spośród badanych 16% radzi sobie z przeżywanym aktualnie stresem nie poprzez przenoszenie go w „przyszłość” ale poprzez generalizowanie i stwierdzenie, że martwi się o „wszystko”.

Różnice pomiędzy widzeniem stresu dziecięcego przez dorosłych i dzieci pojawiły się również w obszarze reakcji fizycznych na stres.

Rodzice dużo częściej niż dzieci jako podstawowy objaw wymieniają bóle głowy, brzucha i płacz. A także mniej zdają sobie sprawę z innych objawów.

Według kolejności ustalonej przez dzieci są to:

· zamknięcie się w sobie,

· kłótnie lub bójki,

· ucieczka w marzenia,

· bóle głowy i brzucha,

· obgryzanie paznokci,

· kłopoty ze snem,

· skłonność do płaczu,

· kłopoty z koncentracją,

· roztargnienie w szkole.

· częste mdłości,

· ssanie kciuka.

Dzieci dodają też inne, nieuwzględnione przez dorosłych:

· pustka lub ucisk w żołądku,

· przyśpieszone bicie serca,

· uczucie silnego zmęczenia,

· zawroty głowy,

· oszołomienie,

· uczucie słabości,

· nudności,

· wymioty,

· potliwości dłoni,

· drżenie rąk lub kolan.

Zdaniem dzieci, które wzięły udział w badaniu, ich dzieciństwo nie jest wolne od trosk. Rosną wymagania i szybkość zmian związana z postępem cywilizacyjnym, które zmuszają do stawienia czoła prawdziwym problemom. Zmienia się obraz współczesnej rodziny, coraz więcej dzieci wychowuje się w rodzinach niepełnych bądź zrekonstruowanych. Coraz częściej wracają po lekcjach do pustego domu. W mediach stykają się z obrazami przemocy, m.in. mogą zobaczyć trzydzieści zwłok ludzkich tygodniowo w telewizyjnych programach informacyjnych, przeciętny dwunastolatek ma za sobą już sto tysięcy brutalnych scen obejrzanych w telewizji. W ankiecie profesor Witkin Georgia przeszło 60% badanych dzieci opowiedziało o swoich obawach związanych z atakiem, zranieniem, wypadkiem bądź śmiercią w młodym wieku.

Jak dzieci usiłują sobie radzić ze stresem?

· Samobójstwo jest obecnie trzecią, co do częstości występowania, przyczyna śmierci nastolatków.

· Jedno na dziesięcioro dzieci w okresie dorastania cierpi na depresję, zaburzenia zachowania i emocji.

· Narkotyki, alkohol, papierosy (sposoby na stres, których czasami dzieci uczą się również od dorosłych) są narastającym problemem.

· Zwiększa się liczba zgłoszeń do poradni lekarskich z powodu chronicznych bólów głowy, brzucha, mdłości o niejasnej przyczynie.

Same dzieci nie piszą o „zmianach cywilizacyjnych”, ale odpowiedzi w ankietach świadczą, że przeżywają stresy i wiedzą o sprawach, których nawet się nie domyślamy.

Oto niektóre ze wskazań dzieci:

· 51% co najmniej raz zmieniło szkołę;

· 45% przeprowadziło się również do innego miasta;

· 35% stwierdziło, że wie i martwi się o rodzinne problemy finansowe;

· 20% ma rozwiedzionych rodziców;

· 18% ma ciężko chorego ojca lub matkę;

· 12% mieszka z nowym małżonkiem jednego z rodziców.

Na te stresory (czynniki wywołujące stres) dzieci reagują dziecięcymi sposobami. Najlepsze, co możemy dla nich zrobić, to starać się rozumieć i próbować patrzeć ich oczami, uczyć, jak radzić sobie z codziennymi wydarzeniami, tak aby właściwe podejście do stresu stało się stylem życia.

opracowała: Lidia Gutowska

Literatura

1) Witki Georgia, Stres dziecięcy. Poznań 2000

2) j.w., Stres kobiecy. Poznań 2000

3) j.w. Uwolnić się od stresu w wielkich i małych nieszczęściach. Poznań 2004