Sub - (łac. sub = pod) pierwszy człon wyrazów złożonych oznaczający zmniejszenie czego, znajdowanie się w dole, pod czymś lub podleganie czemu (komu), zależność od czego (kogo).

Subkultura - (wg "Słownika języka polskiego") wzory, zasady, normy zwyczajowe przyjęte i obowiązujące w grupie społecznej stanowiącej część większej zbiorowości, odmienne od wzorów, zasad, norm zwyczajowych przyjętych przez ogół społeczeństwa; podkultura.

Subkultura, zwana też podkulturą, to zespół symbolicznych odniesień określających odrębność danej grupy względem innych grup społecznych. Każda subkultura wypracowuje swój układ znaczeń, pozwalający członkom takiej grupy tolerować wymogi sytuacji, w jakiej się znajdują. W ramach subkultur kształtują się wzory zachowań i wyglądu jej uczestników, system wartości, charakterystyczny język (gwara). Przynależność do danego środowiska nie prowadzi na ogół do dystansowania się wobec reszty społeczeństwa i dominujących wzorów w kulturze. Elementy subkultur funkcjonują w życiu zamkniętych społeczności (więźniowie, młodzież w zakładach poprawczych, skoszarowani żołnierze). Niezależnie od tego, jak dalece odbiegają od norm akceptowanych przez większość społeczeństwa, podporządkowują się obowiązującym w nich etosom. Pojęcie subkultury odnosi się najczęściej do zjawisk składających się na kulturę młodzieżową, przede wszystkim dlatego, że oprócz elementów podległych kontroli systemu społecznego oraz regulowanych przez odpowiednie instytucje, o jej specyfice decyduje cecha spontaniczności i opozycyjności do "kultury dorosłych", czyli dominującej.

Kultura młodzieżowa ukształtowała się po II wojnie światowej. Zasymilowała aktywność młodych ludzi, dla których ważniejsze i bardziej dostępne od świata instytucji okazywały się nieformalne grupy rówieśnicze, w tym także znane już w latach 30-tych w USA gangi młodzieżowe. Dotyczy to zwłaszcza młodzieży z grup usytuowanych na niskich szczeblach hierarchii społecznej, nie znajdującej dla siebie szans awansu i kariery, a zarazem odrzucającej perspektywę powielania biografii rodziców. Rozwój kultury młodzieżowej z takimi jej przejawami, jak muzyka rockowa, moda młodzieżowa, nowy typ niepokornego idola, spowodował powstanie nowych subkultur.

W połowie XX wieku okazało się, że młodzież nie ma ochoty na podjęcie ról społecznych wyznaczonych jej przez dorosłe społeczeństwo. Dawniej młodzież oczekiwała niecierpliwie, aż weźmie losy świata w swoje ręce, ale tym razem duża jej część miała to w nosie.

O wiele słabszy w porównaniu z poprzednimi pokoleniami był efekt internalizacji (przyjęcia poglądów narzuconych z zewnątrz, np. rodziców), akcesu do "dojrzałości".

Ta generacja odnalazła wartość w procesie przepoczwarzania się z dziecka w "człowieka", wartość samodzielną i ponadgeograficzną. Przeciwstawiając się tworzonym przez dorosłych strukturom, bazowała na własnym pokoleniu, podkreślając swoją odmienność.

Podaje się kilka przyczyn tego stanu rzeczy:

przyspieszenie cywilizacyjne jako przyczyna zmian relacji międzypokoleniowych;
umasowienie i demokratyzacja kultury;
powojenna eksplozja demograficzna i odmłodnienie społeczeństwa, a wraz z tym wzrost ilościowy i jakościowy poziomu wykształcenia. Wydłuża to okres wejścia w dorosłość, a wykształcenie staje się wartością samą w sobie. Zdobycie wykształcenia odsuwa na lata moment wejścia w dorosłość. Ogromną liczbę ludzi umieszcza ta sytuacja w pozycji już nie dzieci, a jeszcze nie dorosłych, bez specjalnych obowiązków, dysponujących wolnym czasem, pieniędzmi wykorzystywanymi w dowolny sposób;
rozbieżność między sferą wartości deklarowanych a praktyką życiową dorosłych nie sprzyjała więziom: rodzice-dzieci, a raczej wzmacniała kontakty rówieśników.

W ten sposób doszło do autonomizacji systemów wartości, co stworzyło szansę na wyjście młodych spod wpływu tradycyjnych wzorów socjalizacji, których kierunek wyznaczała praca, kariera i odpowiedzialność za rodzinę.

Etapy rozwoju kultury młodzieżowej

Na ogół wyróżnia się trzy etapy w rozwoju kultury młodzieżowej.

Okres subkultury młodzieżowej - to czas formowania się kultury młodzieżowej, który charakteryzują wzory kulturowe wyróżniające grupy młodzieżowe od reszty społeczeństwa. To czas wielu konkurujących ze sobą grup rówieśniczych.

Elementy odrębności są powierzchowne (styl zabawy i spędzania wolnego czasu, postawy, słownictwo). Wszystkie postawy i poczynania mieszczą się jednak w porządku społecznym a subkulturowe wzory ograniczają się do niektórych sfer aktywności i nie stanowią autonomicznej całości. Ich niezbędnym uzupełnieniem są wzory dominujące w danym społeczeństwie.

Okres kontrkultury - kształtuje się w opozycji do dominujących wartości. Wzory kultury młodzieżowej obejmują swoim zakresem całokształt aktywności tej grupy społecznej.

Nie ma potrzeby dzielić się na wiele odrębnych nurtów, skoro bodźcem do ich tworzenia jest podobny stosunek do zastanego świata. Najważniejsza jest więź pokoleniowa. Kontrkultura, to próba tworzenia antytezy wzorów kultury tradycyjnej oraz podważanie zasad, na których opierał się ich dotychczasowy rozwój (tzw. paradygmat nienasycenia - przemysł, urbanizacja, wielkość, ilość, szybkość, efektywność). Krytyczna myśl obejmowała także sens i cel życia człowieka jako jednostki i gatunku kierując uwagę na duchowe potrzeby człowieka.

Okres kultury alternatywnej - przejście do tej formy nie oznaczało zmian, czy wartości w ruchu młodzieżowym, lecz przesunięcie akcentów - od wyrażania sprzeciwów i atakowania manifestacjami do realizowania własnych pomysłów na całe życie już teraz, obok istniejącego systemu lub wewnątrz niego.

Kultura alternatywna, to reorientacja i wzbogacanie kultury europejskiej przez inkorporacje (wcielenie) idei zrodzonych w innych kręgach cywilizacyjnych, albo takich, które zostały zapomniane.

Światopogląd społeczności alternatywnych:

sprzeciw wobec reifikacji (uprzedmiotowieniu, alienacji) poprzez zakwestionowanie posiadania i podporządkowania standardom konsumpcyjnym;
przeciwstawienie anonimowości świata rzeczy wartościom egzystencjalnym i kreacji;
poczucie jedności ze światem przyrody;
pacyfizm wynikający z przynależności do ponadnarodowej wspólnoty pokoleniowej;
skłonność do kontemplacji i mistycyzmu;
wiara w więź społeczną i możliwość samorealizacji w kontaktach międzyludzkich.

Dzięki programowemu "niedomknięciu", antydoktrynerstwu, spontaniczności działania w imię wolności, kultura alternatywna okazała się zjawiskiem ponadczasowym. Kultura młodzieżowa przełamała rygoryzm społeczny w odniesieniu do aktywności i metod socjalizacji. Zastąpiła kategorię "przynależności" kategorią "tożsamości" skuteczniejszą w warunkach anomii społecznej (rozpadzie powszechnie przyjętych norm, więzi społecznych, występującym w warunkach destabilizacji, dezorientacji, zagubienia się jednostki w sytuacji).

Źródłem subkultur młodzieżowych jest wydłużenie się społecznej adolescencji (wieku młodzieńczego, młodości) i związany z tym rozdźwięk między dojrzewaniem biologicznym i społecznym. Można tu mówić - za K. T. Toeplitzem - o "przedłużonym dzieciństwie".

Autor używając pojęcia "chłopiec" stara się zwrócić uwagę na związane z nim cechy: niepełną samodzielność, niepełną odpowiedzialność, przekorę, niepełną akceptację świata dorosłych. "Chłopiec" nie w pełni samodzielny, ubezwłasnowolniony, przyjmuje postawę ironiczną: pozycję odmowy, ponieważ jemu wcześniej odmówiono, z upośledzenia stara się uczynić źródło swojej przewagi. Wydłużenie się czasu nauki sprawia, że coraz liczniejsza grupa ludzi dojrzałych fizycznie i umysłowo pozostaje nadal w prawnej i społecznej sytuacji "chłopców".

Z kolei przedłuża się wiek aktywności zawodowej ludzi starszych.

Ubezwłasnowolnienie i podporządkowanie młodzieży, niedopuszczenie do "gry dorosłych", wywołuje u "chłopca" odruch ironiczny. Najjaskrawszą manifestacją jest kontestacja młodzieżowa lub w skrajnej postaci przestępczość.

Utrudnił się start zawodowy ludzi młodych, poszerzają się kręgi "czekających" na status osoby niezależnej. Prowadzi to do zniecierpliwienia, frustracji, poczucia beznadziejności "czekających".

Role społeczne dorastających są niejasne. Młodzieży przysługuje więcej swobody niż w poprzednim okresie, to jej prawa i obowiązki są niejasne. Wydłużone pozostawanie w szkole, mimo ewidentnych korzyści, oznacza jednak separację (zgodnie z prawami antropologii i socjologii), powoduje zróżnicowanie. Jego objawami są: hermetyczny język, swoisty styl ubierania się, rodzaj słuchanej muzyki oraz komponenty kultury, zainteresowania, zamiłowania.

W wieku dorastania osiągnięcie uznania i prestiżu wśród rówieśników stanowi silny bodziec w wynajdywaniu różnych sposobów zdobywania pieniędzy i posiadania rzeczy budzących podziw i zazdrość.

Według R. Dyonizaka o istnieniu subkultury mówimy wówczas, gdy wiele jednostek ma podobne problemy i gdy na gruncie wspólnych zainteresowań i dążeń powstają dość trwałe więzi między rówieśnikami, którzy tworzą im tylko odpowiadające i ich tylko obowiązujące normy, wartości, wzory.

Z kolei F. Ułasik subkulturą nazywa tę część kultury społeczeństwa odnoszącej się do określonych grup, a funkcjonującej jako względna jedność norm, wartości i zachowań ludzkich.

Mówiąc o subkulturze mamy na myśli sposoby zachowań i komunikacji, formy ekspresji, styl życia, akceptowany przez określoną grupę system wartości.

Mechanizmy powstawania subkultur

Podejście konfliktowe, postrzegające subkultury w kategoriach sprzeczności strukturalnej prowadzącej do trwałego konfliktu społecznego. Najczęściej chodzi tu o konflikt międzypokoleniowy lub klasowy. Z tego podejścia wywodziły swój rodowód najbardziej radykalne ruchy młodzieżowe, przybierające postać ugrupowań polityczno-terrorystycznych.

Posługiwali się pojęciami walki i rewolucji.

Podejście strukturalne, które można nazwać reakcją na kryzys organizacji i instytucji społecznych, będących z kolei następstwem dysfunkcjonalności wartości i norm kulturowych. Podejście to opiera się na założeniu, że subkultury młodzieżowe stanowią naturalny wytwór restrukturyzacji, polegający na modyfikacji systemu kulturowego. Kontestacja i bunt młodzieży traktowane i wyjaśniane bywają w kategoriach pozytywnych, jako próba przekształcenia systemu kulturowego tak, aby odpowiadał nowym potrzebom kolejnego pokolenia. Stanowisko to nie w pełni wyjaśnia zjawisko różnorodności subkultur, ich zasięgu i trwałości.

Podejście w/w wykorzystuje kategorie adaptacji, reorientacji, modyfikacji.

Podejście funkcjonalne, fenomen subkultur wyjaśnia przez przyjęcie kategorii funkcji i dysfunkcji w odniesieniu do roli określonych elementów kultury.

Subkultury młodzieżowe nie są jedynie wytworem społeczeństw demokratycznych, ale znajdują tu szczególnie sprzyjające warunki rozwoju. Występują w każdym typie społeczeństwa, różnicuje je natężenie i aktywność, liczebność członków. Powstają, aby umożliwić realizację tych potrzeb młodego pokolenia, które zinstytucjonalizowana i zunifikowana kultura lekceważy, a nawet represjonuje (lata 60-te USA i Europa Zachodnia).

Pomimo politycznej, ekonomicznej i kulturowej izolacji społeczeństwa polskiego od kultury zachodniej, dochodziło wtedy w jego obrębie do zjawisk kontestacji młodzieżowej. Miały one jednak charakter walki politycznej o nowy kształt ładu społecznego niż o pewne wartości kulturowe, które były równie ważne, lecz wtórne w relacji do konfliktu politycznego.

Obecnie przystąpienie do którejś z subkultur nie zależy wyłącznie od stopnia nasilenia konfliktu ze społeczeństwem, ale w dużej mierze od dostępności danej subkultury oraz naturalnych potrzeb związanych z wiekiem młodego człowieka.

W końcu lat 40-tych w USA pojawili się zafascynowani kulturą murzyńską bitnicy, nieco później w Wielkiej Brytanii agresywni teddy boys, we Francji zazou, w Polsce bikiniarze.

Lata 60-te, to czas rockersów, modsów, gangów motocyklowych, hipisów.

Rockersi - działali głównie w USA i W. Brytanii, aktywni zwłaszcza w latach 1958-1965.

Styl oraz częściowo nazwa pochodzą od muzyki rockkandrollowej z pierwszego okresu jej popularności w końcu lat 50-tych. W USA tworzyli grupy, które miały charakter ulicznych gangów, w W. Brytanii zasłynęli głównie jako ubrani w czarne, skórzane kurtki motocykliści, zantagonizowani z innymi grupami subkulturowymi. Agresywnym zachowaniem podkreślali niechęć do społecznych konwencji, podporządkowania się regułom mieszczańskiej kultury i świata "spokojnych obywateli". Nie wypracowali żadnej ideologii, jeśli nie liczyć jawnej afirmacji siły i agresji.

Hipisi - (z ang. hippies) młodzieżowy ruch społeczny, najbardziej widoczny i jaskrawy przejaw kontrkultury. Pojawili się w USA w połowie lat 60-tych XX wieku, skupiali nonkonformistyczną, zbuntowaną przeciw państwu i systemowi społecznemu część młodzieży.

Hipisi odrzucali wzory kultury konsumpcyjnej, normy społeczne oparte na rywalizacji i wartościach materialnych, a także podstawowe instytucje życia społecznego, jak rodzina, oficjalne Kościoły, tradycyjna szkoła. Na szczycie hierarchii wartości aprobowanych przez hipisów znajdowała się wolność, rozumiana jako brak ograniczeń narzucanych przez społeczeństwo i system polityczny oraz miłość pojmowana zarówno w sensie ewangelicznym, jak i erotycznym. W ich ideologii ważne miejsce zajmował skrajny pacyfizm, a także afirmacja swobody obyczajowej. Wolność hipisi manifestowali w różny sposób także poprzez swój wygląd i strój (luźna odzież jaskrawo kolorowa w "barwach ziemi", długie włosy, brody, opaski na włosach). Zdystansowanie się wobec systemu społecznego znajdowało radykalny wyraz w tworzeniu komun zastępujących rodzinę lub, w większej skali, lokalną, sąsiedzką społeczność. Ważnym i często destrukcyjnym składnikiem stylu życia hipisów były eksperymenty z narkotykami.

Ruch hipisów szybko przekroczył granice USA i objął swym zasięgiem niemal całą Europę oraz Australię. Trafił też w końcu lat 60-tych do Polski, mimo, że pełna realizacja hipisowskiego stylu życia była w komunistycznych warunkach prawie niemożliwa.

Ekspansję i masowość ruchu należy przypisać jego atrakcyjności nie tylko dla samej młodzieży, lecz także dla środowisk artystycznych i intelektualnych. Hipisi stali się inspiracją dla muzyków rockowych, malarzy, twórców teatralnych i filmowych, socjologów. Byli też wyzwaniem dla polityków, którzy pod wpływem rewolty młodzieżowej musieli zreinterpretować tradycyjne pojęcia demokracji. Po dziś dzień ruch ten ma na świecie wielu zwolenników. Wprawdzie prawdziwych hipisów już prawie nie ma, jednak nadal są osoby, którym bliskie są idee "dzieci-kwiatów".

Pod koniec lat sześćdziesiątych wyłoniła się w Anglii pierwsza fala skinheadów początkowo wzorujących się na imigrantach z Antyli, potem w większości przejmujących hasła skrajnie nacjonalistyczne.

W drugiej połowie lat siedemdziesiątych pojawiła się subkultura punk z towarzyszącymi jej hasłami anarchistycznymi, w Polsce również gitowcy oraz kibice chuligani, tzw. szalikowcy.

W każdym z tych przypadków istotną cechą była manifestacja dystansu, niechęci lub pogardy do otaczającego świata, silny podział na "swoich" i "obcych" podkreślany agresja skierowaną na zewnątrz, w tym także wobec antagonistycznych grup subkulturowych.

Punk - powstał w W. Brytanii, następnie rozwijał się w USA, Europie Zachodniej, głównie w Holandii, Niemczech, Francji. Pod koniec lat 70-tych pojawił się w Polsce.

Pierwszym wydarzeniem publicznym związanym z punkiem uważa się koncertowy debiut zespołu The Sex Pistols w Londynie.

W wielu miastach europejskich i amerykańskich powstały kluby promujące punk-rock: agresywną, głośną, szybką, pozbawioną profesjonalnych aspiracji muzykę, która szybko stała się wyznacznikiem młodzieżowych subkultur, odrzucających styl życia zarówno hipisów z lat 60-tych, jak i bywalców dyskotek z pierwszej połowy lat 70-tych.

Istotną rolę w popularyzacji punku odegrały media, dla których skandalizujący i prowokujący styl zespołów punk-rocka oraz agresywne niekiedy zachowanie się ich publiczności stały się poszukiwaną sensacją. Prowokacyjność była też podkreślana przez strój i wygląd uczestników punkowskiej subkultury: czarne, skórzane kurtki nabijane ćwiekami, wysokie, sznurowane buty, postawione i często jaskrawo ufarbowane włosy, u dziewcząt wyzywający makijaż.

Podstawą ekspresji punku było zanegowanie konwencji, afirmacja wszystkiego, co wywrotowe i rebelianckie, brak zgody na status quo. W piosenkach, napisach na murach, tekstach gazetek (tzw. fanzinach, produkowanych, redagowanych i rozprowadzanych w środowiskach związanych z punkiem) dominowała ostra krytyka instytucji społecznych (rodziny, szkoły, państwa, Kościoła),

odrzucano wszelkie autorytety. Ostre zakwestionowanie tradycji oraz brak wiary w przyszłość, nie przeszkodziły zaadaptować z czasem do ideologii ruchu elementów bardziej konstruktywnych. Znalazło to wyraz w opowiedzeniu się dużej liczby zwolenników punku po stronie ruchów pokojowych, emancypacyjnych i antyrasistowskich. Przyjmuje się, że punk w swoich różnych formach i wersjach był reakcją na sytuację kryzysu społecznego. Nie jest przypadkiem, że zachodnie subkultury punkowskie powstały w znacznej mierze wśród młodzieży bezrobotnej i niezamożnej.

W Polsce, podobnie jak na Zachodzie, punk znalazł częściową kontynuację w działaniach środowisk inspirowanych ideologią anarchizmu.

Gitowcy - na początku lat siedemdziesiątych "drugie życie" niektórych szkół podstawowych i średnich w Polsce zdominowane było przez tzw. git-ludzi.

Subkultura gitowska stała się jaskrawym wyrazem młodzieżowego chuligaństwa. Git uosabiał to, co było najgorsze, a zarazem wstydliwe w totalitarnym systemie: przemoc. Git-człowiek był tworem tzw. drugiego życia, które we wciąż zmieniających się formach istniało od dawna w zakładach karnych, poprawczych, schroniskach dla nieletnich, a także w ludowym wojsku pod nazwą "fali". Git stał się groźny, kiedy zaczął opanowywać grupy szkolne, podwórkowe czy osiedlowe. Były to "zgromadzenia" nieformalne, posługujące się grypserą, czyli niezrozumiałym dla niewtajemniczonych żargonem.

Gitowcy opanowali szkoły zlokalizowane na terenach wielkich osiedli mieszkaniowych. Podporządkowali sobie internaty i młodzieżowe kluby. Byli postrachem rówieśników: wymuszali na nich różne świadczenia, których niespełnienie kończyło się groźnym w skutkach pobiciem.

Git-ludzie na wolności żyli często po sąsiedzku. Na miejsce "akcji" wybierali nie tylko szkoły, ale także kina, wesołe miasteczka, parki oraz wszelkie inne tereny niekontrolowanych zabaw nastolatków. Mieli też swoje meliny, z których korzystali w czasie wagarów czy ucieczek z domu.

Z czasem grupy szkolne, osiedlowe czy dzielnicowe przekształcały się w złodziejskie, a nieformalno-zabawowe w chuligańskie. Ciekawym jest to, że prawie w ogóle nie było gitów w małych miastach i na wsiach. W zakładach zamkniętych gitowcy działali zgodnie z wyznawanymi poglądami. Do gitów-ludzi należeli tylko członkowie grupy. Pozostali jako "podludzie" byli - zdaniem gitów - frajerami, o gorszym "stopniu człowieczeństwa".

Gici cenili uczciwość, ale tylko wobec własnej grupy. Obcych należało wykorzystywać.

Frajerzy musieli być posłuszni, aby git-ludzie mogli ich eksploatować, bić, okradać.

Gici postrzegali siebie jako stworzonych do rządzenia, nie do pracy.

Szalikowcy - stanowią najbardziej zróżnicowaną subkulturę w Polsce. Mają znacznie

podwyższony współczynnik agresji oraz fanatyzm względem klubów piłkarskich. Są ludźmi pozbawionymi zasad moralnych, tak naprawdę nie obchodzi ich wynik meczu, byle by była "zadyma". Znakiem rozpoznawczym są szaliki, nieznany człowiek staje się bliski tylko dlatego, że ma taki sam szalik. Daje tu o sobie znać pierwotny instynkt stadny: ludzie prawie od początku łączyli się w grupy, ponieważ dawało im to poczucie siły, jakiej nigdy nie osiągnęliby samotnie. Podczas burd na stadionach wspólnym wrogiem dla wszystkich szalikowców jest policja.

Dynamiczny rozwój grup subkulturowych był spowodowany tym, że z reguły stawały się one materiałem dla kultury popularnej, upowszechniającej ich wzorce za pośrednictwem środków masowego przekazu. Kultura popularna przeznaczona dla młodzieży wykorzystuje stylistyczną barwność i różnorodność subkultur. Niekiedy sama kreuje nowe style, które staja się subkulturą, np. styl grunge.

Mobbing (słowo wywodzi się z języka angielskiego - "mob" - znaczy motłoch, banda, ale także napastowanie i obleganie).

Dan Owen z Uniwersytetu w Bergen terminem "mobing" określa dręczenie dzieci przez dzieci. Jest to odpowiednik znanego polskiego słowa "fala". Stanowi zjawisko grupowe ("dziadkowie" przeciwko "kotom", starsze klasy przeciwko młodszym).

Mobbing jako niebezpieczne zjawisko szkolne na popularności zyskał w latach 60-tych i 70-tych w Skandynawii. Nie jest problemem nowym na Zachodzie (badania z 1983 r. w szkołach szwedzkich mówią, że 15% przebadanej młodzieży zetknęło się - jako ofiary lub sprawcy - z szykanowaniem lub innymi formami prześladowań. Większość szykan uczniowie doświadczali w szkole. Sprawcy fascynują się przemocą, działają w 3-5 osobowych grupach. Na swoje ofiary wybierają uczniów nieśmiałych, niepewnych, reagujących płaczem, ucieczką lub wycofaniem.

"Fala" jako przejaw subkultury uczniowskiej stała się nie tylko formą brutalnych zachowań części dzieci, ale także zaniedbań w instytucjach szkolnych. Obojętność wychowawców pośrednio prowokuje rozkwit ponurych zachowań nastolatków, jak zmuszanie do świadczenia usług homoseksualnych, "kocówek" z błahego powodu, bicia za każdy rodzaj nieposłuszeństwa, wsadzanie głów do szkolnych klozetów, trwałe uszkodzenia ciała.

Ta sadystyczna brutalność nie stanowi już wyłącznie "stylu bycia" kryminalnej recydywy.

"Fala" stanowi źródło przemocy, istnieje w postaci szkolnego czy też żołnierskiego obyczaju.

Agresywne subkultury szkolne przenoszą wprost z ulicy negatywne wzory zachowania. Kształtują one pewne formy obyczajowości, którym towarzyszy kult siły (jak np. u skinheadów).

Wzory ulicy przenoszone na boisko szkolne i korytarze kojarzą się najczęściej z wymuszaniem haraczu, kradzieżami, pobiciem, psychicznym znęcaniem się, nakłanianiem do kupowania narkotyków.

Dresiarze - powszechnie znani na terenie całej Polski, poznać ich można bardzo łatwo

po dresach. Najczęściej są to spodnie, czasem też bluza lub buty. Dresiarzami najczęściej zostają osoby (głównie płci męskiej) bardzo zakompleksione. Obawa przed uznaniem za słabeusza sprawia, że dresiarz zrobi wszystko, by otoczeniu pokazać jaki jest silny. Obawa ta najczęściej ma swoje korzenie w domu rodzinnym. Brak uwagi ze strony rodziców sprawia, że kandydat na dresiarza czuje się nic nie warty, szuka więc uznania wśród kolegów z podobnymi problemami. Poczucie bezradności przechodzące w strach, tłumienie swoich prawdziwych pragnień rodzi nienawiść do otoczenia i agresję. Problem ten dotyka zarówno rodzin nowobogackich, jak i rodzin patologicznych, biedniejszych, jak i bogatszych.

Zamożni dresiarze noszą wszelkiego rodzaju wisiorki z metali wartościowych, grube, złote łańcuchy. Niezamożni dresiarze, częściej od swoich bogatszych kolegów biorą udział w nielegalnych przedsięwzięciach, a to dlatego, że nie mają stałego przypływu gotówki.

Niezależnie jednak od powodu i środowiska powtarza się pewna zależność: im groźniej wyglądają, tym bardziej czują się bezradni wobec otaczającej ich rzeczywistości, czują się niekochani i niepotrzebni. Nie jest im obcy alkohol, zafascynowani są hip-hopem i wulgarnym językiem rapowych piosenek. Próbują zaimponować głównie kumplom z podwórka, nie wiedzą co chcą robić w rzeczywistości, która ich przytłacza. Tłumienie swoich prawdziwych pragnień rodzi nienawiść i agresję.

Wśród dresiarzy można wyróżnić grupy przestępców, złodziei samochodów, dresiarzy z przekonania.

Blokersi - (koniec lat 90-tych) łączy ich wiele z gitowcami: przede wszystkim wiara w przemoc. "Blokersi to rana, ból, tabu […]. Chudzi, nie patrzą w oczy, mają zwężone źrenice - od nienawiści albo od heroiny […]. Nie umieją normalnie chodzić, stać, siedzieć. Drżą albo przestępują z nogi na nogę, kręcą się w miejscu. Kiedy nie klną, nie wiedzą co powiedzieć. Nienawidzą i gardzą, ale nie umieją o tym powiedzieć".

Blokersi pochodzą najczęściej z rodzin dysfunkcyjnych, które niechętnie współpracują ze szkołą. Mieszkają na terenach wielkich blokowisk, trudniąc się najczęściej handlem narkotykami i kradzieżami samochodów. Przenikają niekiedy do tzw. subkultury dresiarzy Pod względem ideologicznym bliska im jest subkultura jumaczy, dla których kradzież staje się usprawiedliwionym sposobem życia, preferują także wszelkie odmiany przemocy.

Skini - sfrustrowani otaczającą rzeczywistością, a winą za obecny stan naszego kraju obarczają obcokrajowców: zabieranie Polakom miejsc na uczelniach i w zakładach pracy.

Skini uważają, że obcokrajowcy są rakiem wyżerającym nasza ojczyznę od wewnątrz.

Ruchy skinheadzkie powstają najczęściej w dużych miastach, gdzie na uniwersytetach studiują obcokrajowcy, nierzadko innego koloru skóry.

Medialne subkultury młodzieżowe

Subkultury lat 90-tych są mutacją ruchów wcześniej występujących. Nie jest to jedynie proste naśladownictwo, nowe ruchy wyrażają autentyczne poglądy i potrzeby młodych ludzi, zmodyfikowane przez inne warunki społeczne, polityczne i ekonomiczne.

Dotychczas nie ma jednoznacznej definicji subkultury i jednolitych kryteriów jej określenia.

Koniec XX i początek XXI wieku wyznacza zupełnie nowy etap w myśleniu o źródłach młodzieżowych form przemocy, którą generowały klasyczne subkultury "ucieczki i izolacji", małe grupy społeczne pozostające na marginesie życia społecznego. Wywoływały one społeczny lęk i chęć odwetu. Po przemoc sięgała młodzież identyfikująca się z "git-ludźmi", skinheadami, szalikowcami, oficjal hooligansami. Młode pokolenie nam współczesne poszukuje już nie tylko autorytetu, ale głównie pewnego wymiaru tożsamości - subkultury, z którą można się identyfikować. Subkulturowy pejzaż medialny jest pluralistyczny, ale i nacechowany przeciwstawnymi wartościami. Przed dokonaniem wyboru stoi również młodzież, która pośród mieszaniny ofert i propozycji zachowań, wzorców subkulturowych tworzonych przez posthipisów, neopunków, yuppies, raperów, skeitów, grunge'owców, grupy religijne - usiłuje znaleźć właściwą sobie płaszczyznę identyfikacji. Wyróżnikiem młodego pokolenia jest otwartość wobec zachodnich wzorców i mód, takich jak techno, skate, tatuaże, a także zapożyczanie słownictwa ("fuck it", "man", "col"), a telefon komórkowy stał się nieodzownym atrybutem gimnazjalisty (często już ucznia szkoły podstawowej).

Możliwości oddziaływania wychowawczego mediów są olbrzymie. Niosą za sobą zjawisko uzależnienia od komputerów czy szerzej - wirtualnej rzeczywistości, upowszechniają liberalny stosunek do narkotyków. Cyberprzestrzeń jako rodzaj doświadczeń nowej rzeczywistości wirtualnej uzależnia od siebie na tyle silnie, że powrót do normalnego życia staje się rodzajem "złudzenia".

Człowieka ponowoczesnego cechuje podejrzliwość wobec klasycznych pojęć prawdy, rozumu, tożsamości i obiektywności, "wyzwolenie" poprzez wiedzę. Nowa forma kapitalizmu (społeczeństwa informacyjnego) wytworzyła kpiarską, elektryczną, wtórną, zwróconą ku sobie, pluralistyczną twórczość artystyczną, która zaciera różnice między kulturą wysoką a popularną (kultura obrazu).

Subkultura tzw. cyberpunków - stanowi swoistą modę na komunikaty pocztą elektroniczną przez e-mail. Jest wyrazem możliwości indywidualnego dostępu do sieci komputerowych. Internet, to szybki środek masowego komunikowania się, dający możliwość zaistnienia także subkulturom młodzieżowym.

Cyberprzestrzeń z cyberwięzią i cyberrolami, jako rodzaj wirtualnej wspólnoty, jest miejscem samodzielnego poszukiwania wartości - w sytuacji zerwania głębszych więzi międzypokoleniowych. Pozornie tylko naśladuje istniejąca więź w realnym świecie (amerykański sposób socjalizacji przebiega częściej w cyberprzestrzeni niż w realnym życiu).

Wspólnota wirtualna pozwala indywidualnemu odbiorcy wyselekcjonować ważne dla niego informacje, które jak gdyby potwierdzają trafność dokonanych przez niego wyborów wartości. Wspólnota ta ma nieograniczone możliwości rozwoju, nie podlega kulturowym barierom nakazów i zakazów, dekretom władzy.

Medialna socjalizacja - w istocie swojej wyraża proces przystosowania do społeczeństwa wielokulturowego, w którym tradycyjne wartości mieszają się z upowszechnianymi przez multimedia. Istnienie w formie medialnej staje się niekiedy jedynym sposobem przetrwania wielu grup subkulturowych (medialna socjalizacja).

Młode pokolenie XX /XXI wieku poszukuje nie tylko autorytetu, ale głównie pewnego wymiaru tożsamości - subkultury, z którą można się identyfikować. Subkultury młodzieżowe straciły swój pierwotnie lokalny charakter, głównym nośnikiem ich "ideologii" stała się muzyka rockowa. Niektóre środowiska subkulturowe, np. skupione wokół ruchu punk, straight edge, czy muzyki rap, tworzą alternatywne obiegi komunikacji (gazetki niskonakładowe, graffiti, darmowe koncerty).

Istnieje związek rozwoju subkultur z załamywaniem się modeli wychowania i socjalizacji:

Apogeum rozwoju subkultur przypadło na Zachodzie na lata 60-te, w Polsce i w innych krajach na lata 80-te, w obu przypadkach w sytuacji kryzysu dominującego systemu.

W efekcie subkultura stała się polem ekspresji nie tylko grup marginalnych i dewiacyjnych, lecz także względnie twórczych i innowacyjnych.

Zjawisko subkultur sytuuje się w opozycji do dominujących form kultury, nie zawiera w sobie wyłącznie aspektów negatywnych, zarówno jeśli chodzi o mechanizm przystosowania społecznego, jak i sposób oraz jakość uczestniczenia w kulturze. Żywiołowy bunt i skłonność do izolacji występują często w obrębie subkultur z postawami poszukującymi. Są jednocześnie nie tyle powodem, ile wyrazem dokonującej się zmiany w kulturze, podobnie jak w sytuacji stabilnej mogą być wyrazem wewnętrznego zróżnicowania i wariantowości wzoru kultury.

Subkultura nie jest zdolna zastąpić form dominujących, choć może je modyfikować, np. kulturę artystyczną poprzez wpływ na ruchy awangardowe lub na popularną kulturę młodzieżową.

Grunge - styl w kulturze młodzieżowej, upowszechniony na przełomie lat 80 i 90 XX w., głównie za pośrednictwem satelitarnej sieci telewizyjnej MTV. Stanowi kontrpropozycję dla wcześniejszej stylistyki charakterystycznej dla fali neokonserwatyzmu, wyrażającej się wśród młodych ludzi wymogiem elegancji i manifestowania zewnętrznych znamion prestiżu i wysokiej pozycji finansowej. Natomiast grunge odrzuca elegancję proponując w zamian przypadkowo dobrany i świadomie antyestetyczny strój i wygląd (kolorowe, kraciaste koszulki, włóczkowe czapki, ciężkie buty itp.). Grunge pozostaje istotnym elementem rynku młodzieżowego, także rynku płytowego, gdyż zasadniczym nośnikiem tego stylu był nurt amerykańskiej muzyki rockowej (m. in. zespoły Nirvana, Red Hot Chili Peppers) wylansowany przez MTV.

Rap - zapoczątkowany w latach70-tych w środowisku murzyńskim, zwłaszcza przez dyskotekowych i radiowych disc jockeyów, a od końca lat 70-tych przez wykonawców zwanych raperami. Jest rodzajem szybkiej, silnie zrytmizowanej melorecytacji opowiadającej o wątpliwych urokach życia w otoczeniu, gdzie kwitnie narkomania, szerzy się przemoc grup mafijnych.

Szczególnie niebezpieczną odmianą rapu jest "gangsta rap" opwiadający o subkulturze "dzieci ulicy". Łączy problem bezdomności z nowym rodzajem slangu ulicy.

Rap w latach 80-tych wyłonił z siebie kierunek "hip-hop".

Hip-hop - aktualnie wszechobecny, manifestuje obecność swoją m. in. na klatkach schodowych wielkomiejskich bokowisk. Hip-hop to nie tylko gatunek muzyki, ale także swoiste zaproszenie do tańca i zabawy. Zabawa oznacza próbę przekroczenia wszelkich konwencji w dziedzinie zachowania. Hip-hopowcy maja pracę, pieniądze, układy. Demonstrując swoje sportowo-akrobatyczne umiejętności (podskoki i bardzo skomplikowane figury) przypominają postacie z gier komputerowych.

Gracze komputerowi - zafascynowani technologicznym postępem. Pośród nich można zaobserwować najwięcej przemocy bezpośredniej (korelacja między oglądanymi treściami emitowanymi przez media a procesem uczenia się określonych zachowań: materializm, konsumpcjonizm, dewiacje). Na istnienie tej medialnej subkultury wskazują pewne przedsięwzięcia organizacyjne, jak internetowe kluby dyskusyjne, "Gambleriady".

Niekiedy mają terminologię zaczerpniętą z żargonów subkultur muzycznych, używają ksywek, epatują wulgaryzmami, czasem ortograficznymi ekstrawagancjami.

Komputerowy gracz po to gra, żeby wygrać. Korzystanie z takich gier stanowi swoisty trening, rodzaj edukacji: po zwycięstwo. Gracz jest żądny ekscytujących wrażeń, wciela się w bohaterów pozbawionych pozytywnych cech osobowości (morderców, wampirów).

Autorzy gier komputerowych doskonale znają subkulturowy slang młodzieżowy. Żargon ten zawiera wiele obraźliwych określeń: psychoz, koleś, dekel, leszcz, laska, fizol.

Sztuka multimedialna a subkultura techno

Subkultura techno najlepiej ilustruje subkultury multimedialne. Działa na zasadach magicznych. Artysta staje się rodzajem maga, usiłującego wprawić odbiorcę za pośrednictwem elektronicznych urządzeń w stan transu (uwolnienia od kontroli sfery psychicznych doznań).

W przeciwieństwie do wielu klasycznych subkultur nie chodzi tu o bunt, którego celem byłoby uniknięcie przestrzegania norm oraz wartości i zastąpienie ich alternatywnymi bądź negacją poszczególnych elementów systemu.

Dzieci epoki techno, internauci mają silną potrzebę "bycia online" (bycia w sieci), która może oddalać od realnej rzeczywistości, prowadzić do stanów halucynacji i niekontrolowanych wybuchów agresji. Internauci po odseparowaniu od komputera stają się niekiedy autoagresywni i groźni dla otoczenia.

Subkultura techno to obszar specyficznej formy samorealizacji części młodego pokolenia. Polega ona z jednej strony na fascynacji możliwościami technicznymi społeczeństwa informacyjnego, z drugiej zaś - na narastającym krytycyźmie wobec przytłoczenia obfitością dóbr konsumpcyjnych i poszukiwaniem autentycznych relacji między ludźmi. Służy temu m. in. "odjazdowy" charakter muzyki techno, pozwalający choćby na czas zabawy uwolnić się od władzy, od surowego super ego, stojącego na straży przestrzegania norm społecznych.

Młodzież ta chce być oglądana i podziwiana. Usiłuje bulwersować wymyślnym strojem, krzykliwym makijażem, czy innymi dziwacznymi formami ekspresji.

Techno - jako dziecko wielkiego miasta - wyróżnia się obłąkańczym rytmem i pozostaje pod wpływem nowych technologii i futurystycznych wizji przyszłości. Subkultura ta łączy w sobie wątki hedonistyczne (rozkosz, przyjemność najwyższym celem życia) i sensualne (zmysłowe) charakterystyczne dla subkultury "raves" (W. Brytania, lata 70-te, masowe zabawy, podczas których tańczono aż do całkowitego zatracenia).

Subkultura techno czerpie inspirację ze stylu hipisów (moc oczyszczającą z zanieczyszczeń wielkiego miasta miały posiadać hipisowskie komuny).

Technomani nie są obojętni wobec wyzwań współczesnego świata: bezdomności, rasizmu, narkomanii, przestępczości. Pozornie młodzież ta - jakby zamknięta w sobie - nie przejawia ochoty do buntu. Poprzez transową zabawę usiłuje zagłuszyć w sobie nadzieję (Liroy), aby głos tych z dołu dotarł poprzez media wyżej. Jest to głos wulgarny, niechciany, o niezbyt aprobowanej formie, przez to zwalczany, wyciszany bądź eliminowany.

Oddalając się od rzeczywistych problemów usiłują tworzyć własną subkulturę: środowisko, które wyróżniałoby się specyficznym ubiorem, muzyką, a także spektakularną formą działań zbiorowych (technoparty). Muzyka techno - nieodłączny składnik tej subkultury - stanowi wytwór świata komputerów i internetowych sieci. Styl techno stanowi zachętę, czy formułę wspólnej zabawy. Jednakże wspólnota techno to namiastka wspólnoty bądź wspólnota wyimaginowana, samotny taniec w tłumie podobnych samotników.

Technohippisi, zwani tez zippisami - pojawili się w latach 90-tych, w Wielkiej Brytanii

jako swoista wypadkowa różnych kontrkulturowych trendów i mód owych czasów. Nie kryją oni dezaprobaty wobec form istnienia społeczeństwa informacyjnego a jednocześnie wyrażają przekonanie, że bycie w sieci to nic złego. Zippisi przejmują subkulturową tradycję, by mieć "z czym" włączyć się do komputerowej sieci. Nieobojętne bycie razem z innymi, przy jednoczesnym zachowaniu własnej tożsamości w sposobie przeżywania, stanowi wyraźne dążenie do pokładów własnej wrażliwości i kreatywności.

Spontaniczność wyzwalająca się w zabawie, przełamywanie kulturowego tabu, oderwanie się od konwenansów i stereotypów, bycie w transie - to nic nowego. Nawiązuje do pierwotnych sposobów przeżywania, wypracowanych w kulturze śródziemnomorskiej jak i afrykańskiej. Słynne średniowieczne "Pasje" posiadały wymiar religijny, a ekstatyczny taniec wyzwalał z codziennych trosk i egzystencjalnych lęków.

Analiza grup subkulturowych

O odrębności oraz specyfice subkultur młodzieżowych decydują:

typ relacji wewnątrzgrupowych;
subiektywny i obiektywny status tych grup;
orientacja na zmianę, a nie na trwanie.

ad 1. Można wyróżnić relacje zewnętrzne i wewnętrzne. Relacje zewnętrzne określają stosunek grupy subkulturowej do innych zbiorowości, a w szczególności do grup dominujących oraz do wartości i norm, którym grupa się sprzeciwia.

Przystosowanie członków grupy do obowiązujących norm.

Powszechnie akceptowane przez subkultury są typy przystosowania, które wartościują negatywnie wszelkie instytucjonalne formy istnienia kultury. W procesie deinstytucjonalizacji

młodzież uczestnicząca w subkulturach przeciwstawia się głównie:

instytucjom socjalizującym (szkołom, kościołowi);
instytucjom masowego komunikowania (telewizja, prasa);
instytucjom rozpowszechniania kultury (kina, teatry);
instytucjom represyjnym i wyposażonym w sankcje (państwu, prawu);
innym instytucjom o sztywno określonych przepisach działania (może należeć do nich rodzina).

Relacje wewnątrzgrupowe opierają się najczęściej na odrzuceniu stosunku dominacji - podporządkowania, a nawet współzależności. Wewnątrzgrupowe relacje maja raczej charakter indywidualnej umowy i akceptacji, swobody autonomii.

ad 2. Kategorie te zasadzają się na właściwym odróżnieniu motywów kontestacji (sprzeciwu, protestu) od jej rzeczywistych przyczyn i skutków społecznych oraz kulturowych. Podejście subiektywne polega na rzeczywistej świadomości członków subkultur, ich postaw, potrzeb, zachowań, stylu życia w oderwaniu od ich rzeczywistych funkcji.

Analiza obiektywna ujmuje subkulturę jako ruch lub proces społeczny, którego funkcje nie zawsze pokrywają się z celami oraz potrzebami uczestników. Paradoksalnie kontestacja skierowana przeciwko systemom kulturowym, nastawiona często na ich destrukcję, prowadzi do procesów innowacji i przemian kulturowych.

ad 3. Zmiany społeczne i kulturowe dokonują się wolno, lecz czasem przybierają gwałtownego przyspieszenia o rewolucyjnym charakterze. Mają one u podstaw ograniczenia różnorodności potrzeb i możliwości ich zaspokajania.

Subkultury nie są zjawiskiem przypadkowym, marginalnym i nieistotnym z punktu widzenia trwałości systemu społeczno-kulturowego, w którym się pojawiają. Przekroczenie przez nie pewnej liczebności i poziomu aktywności jest wskaźnikiem, iż kultura nabiera cech nadmiernej represyjności, staje się w coraz większym stopniu zinstytucjonalizowana i dysfunkcjonalna.

Subkultury obecnie stają się zjawiskiem trwałym w polskim życiu społecznym, na co wskazuje np. wzrost aktywności pseudokibiców, czy tez liczby skinheadów.

Nie ma istotnych korelacji pomiędzy uczestnictwem w subkulturach a przestępczością nieletnich.

Subkultury stanowią dla części młodzieży alternatywny sposób samorealizacji, stojący w wyraźnej opozycji do przestępczych grup młodzieżowych. Subkultury powstają w celu umożliwienia młodym ludziom realizacji potrzeb, które zinstytucjonalizowana kultura oficjalnie lekceważy bądź represjonuje. Na gruncie wspólnych zainteresowań, poglądów, dążeń zgrupowana w subkulturach młodzież tworzy jej tylko odpowiadające normy, wartości, wzory opozycyjne do oficjalnie propagowanych.

BIBLIOGRAFIA

Czapów Cz., Manturzewski S., Niebezpieczne ulice, Warszawa 1960
Jawłowska A., Drogi kontrkultury, Warszawa 1975
Olwens D., Mobbing. Fala przemocy w szkole. Jak ją powstrzymać, Warszawa 1998
Pęczak M., Mały słownik subkultur młodzieżowych, Warszawa 1992
Pęczak M., Wertenstein-Żuławski J., Wzory alternatywne wobec kultury dominującej w Polsce [ W ] Spontaniczna kultura młodzieżowa. Red. J. Wertenstein-Żuławski, M. Pęczak, Wrocław 1991
Reich Ch. A., Zieleni się Ameryka, Warszawa 1976
Wertenstein- Żuławski J., Między rozpaczą a nadzieją, Warszawa 1993