 |
 |
|||||
|---|---|---|---|---|---|---|
| im. Marii Dąbrowskiej | ||||||
| w Olsztynie | ||||||
     |
||||||
Tematyczne
Lidia Gutowska
- Okres dojrzewania dzieci i młodzieży
- Stres w szkole - jak sobie z nim radzić?
- Subkultury młodzieżowe
Lidia Kotlińska-Szulc
Grażyna Kowalska
Eulalia Pypno
- Wpływ postaw rodzicielskich na wychowanie dziecka
- Zaburzenia zachowania dzieci nadpobudliwych psychoruchowo
Violetta Rychlik
Ewa Sujecka
OLSZTYN - 2004
Dobre strony |
Złe strony |
poczucie pewności,
ważność osobista,
nieskrępowanie,
rozładowanie emocjonalne,
swobodne dzielenie się myślami. |
snobizm,
uczucie wrogości |
Grupy koleżeńskie.
_______________________________________________________
Stres w szkole - jak sobie z nim radzić?
OLSZTYN - 2004
Lidia Gutowska
Praca p. Lidii Gutowskiej pt. "Stres w szkole - jak sobie z nim radzić?" jest zwięzłym przybliżeniem czytelnikom zjawiska stresu, które absorbuje ludzi od zarania dziejów. Autorka pokazuje nieprzyjemne i niewygodne dla człowieka objawy oraz skutki przeżywania stresu w sferze emocjonalnej, poznawczej i społecznej. Po przeczytaniu lektury nasuwa się jednak właściwy wniosek, że stres tak naprawdę jest potrzebny do życia, jak sól czy woda. Jeśli towarzyszy wielu sytuacjom, to może warto się z nim oswoić, a nawet zaprzyjaźnić. Na pewno warto nauczyć się z nim sobie radzić już na gruncie szkolnym, do czego zachęca Pani Gutowska w oparciu o konkretne propozycje.
I o tym w skrócie jest ta pouczająca lektura.
Olsztyn, 2004-10-01
Psycholog
mgr Bożena Ramutowska-Celej
___________________________________________
_________________
Stres nie jest zjawiskiem nowym, typowym dla czasów, w których żyjemy. Różne były tylko jego źródła. Towarzyszył on zawsze każdemu żywemu organizmowi, począwszy od narodzin życia na Ziemi. W latach 30-tych XX wieku rozwinęły się intensywne badania nad stresem, badano jego naturę, mechanizmy działania i czynniki, które go wywołują.
Teoria stresu biologicznego powstała w roku 1936, jej twórcą jest Hans Selye (1907-1982), kanadyjski endokrynolog i fizjopatolog, profesor uniwersytetu w Montrealu, prezes Międzynarodowego Instytutu Stresu (przypis 1). Selye stwierdził, że jest to zjawisko biologiczne, stanowiące niespecyficzny sposób reakcji organizmu na jakiekolwiek stawiane mu wymagania fizyczne, psychiczne lub somatyczne, które mogą być traktowane jako następstwo każdego pozytywnego lub negatywnego zdarzenia, wobec którego staje człowiek.
Stres nie wiąże się więc tylko z przykrymi przeżyciami, może być przeżywany w sytuacjach przyjemnych, ekscytujących pozytywnie. Określa fizjologiczny stan organizmu zwierzęcia lub człowieka, wywołany działaniem tzw. stresora, czyli bodźca szkodliwego, (np. infekcji, urazu), bólowego, środowiskowego (wysoka lub niska temperatura otoczenia, sytuacja wymagająca intensywnego wysiłku psychicznego), socjalnego (zagęszczenie populacji, naruszenie dominacji w grupie, izolacja od stada) lub psychicznego o odpowiednim natężeniu.
Często utożsamia się stres ze stresorem, co prowadzi do nieporozumień. Stresor wywołuje prawie zawsze specyficzną, lokalną reakcję przystosowawczą, jak np. stan zapalny w miejscu uszkodzenia skóry lub cofnięcia ręki po oparzeniu. Niezależnie jednak od tego wywołuje on zespół zmian ogólnych, identyczny lub podobny dla różnych stresorów, mający przystosować i system nerwowy do zwiększonych wymagań. Ten właśnie zespół zmian ogólnych stanowi istotę pojęcia stresu.
Przez stan stresu rozumieć należy zespół zmian fizjologicznych o charakterze przystosowawczym, które służą obronie przeciwko czynnikom szkodliwym. Czynniki te nazywa Selye stresorami.
Zachodzące zmiany mogą być dwojakiego rodzaju:
zmiany specyficzne, zachodzące w miejscu występowania stresu, np. w okolicy skaleczenia;
zmiany niespecyficzne, globalne, tj. nie związane bezpośrednio z istotą i działaniem bodźca szkodliwego, np. zwiększenia adrenaliny do krwi lub zmiana tonusu mięśniowego.
O zmianach tych można inaczej powiedzieć, że są one odpowiedzią organizmu na działanie bodźców dla niego szkodliwych. Pojęcie stresu nie jest jednoznaczne. Można określić go w trojaki (niewykluczający się ) sposób:
stres jako odpowiedź organizmu na szkodliwe bodźce, jako reakcja na wymagania fizyczne lub psychiczne, stawiane człowiekowi;
stres jako wynik oddziaływań otoczenia - różnego rodzaju sytuacje trudne;
stres jako reakcja wynikająca z braku "odpowiedniości" pomiędzy jednostką a jej otoczeniem biologicznym i społecznym.
Początkowo stres przypisywano pobudzającemu działaniu stresorów na wydzielanie przez przysadkę mózgową hormonu (ACTH), stymulującego wydzielanie hormonów kory nadnerczy. Przy głównym udziale tych hormonów zostaje zapoczątkowana reakcja polegająca na uruchomieniu sił obronnych organizmu -jest to tzw. ogólny zespół adaptacji ustroju, na który składa się wyczerpanie (choroby, niekiedy prowadzącej do śmierci).
Teoria stresu Selyego została później rozwinięta z uwzględnieniem roli innych hormonów w reakcji stresowej: adrenaliny, wazopresyny, protaktyny, tyroksyny lub endorfin.
Hormony te w bardziej specyficzny sposób sterują procesami fizjologicznymi decydującymi o odporności organizmu na działanie stresorów. Stres w ujęciu psychologów (2), oznacza stan obciążenia systemu regulacji psychicznych, powstający w sytuacji zagrożenia lub niemożności realizacji ważnych dla jednostki celów, zadań, wartości.
Typowymi czynnikami wywołującymi stan stresu są: zdarzenia zagrażające życiu i zdrowiu, sytuacje stwarzające zagrożenie dla poczucia własnej wartości, wysoki stopień trudności zadań stojących przed jednostką, utrata poczucia wpływu i kontroli na przebieg wydarzeń, występowanie zakłóceń (przeszkód) w celowej aktywności, sytuacje deprywacji (pozbawienia różnych wartości lub obiektów, które są niezbędne dla normalnego funkcjonowania jednostki).
Oprócz stresu doraźnego, pojawiającego się w odpowiedzi na pojedyńczą sytuację, wyróżnia się stres długotrwały, wywołany takimi czynnikami, jak przewlekła choroba, wymagania roli zawodowej, czy załamanie się kariery zawodowej, niemożność pracowania w wyuczonym (lub w jakimkolwiek) zawodzie (bezrobocie). Każda sytuacja stresowa stawia przed jednostką określone wymagania i aby im sprostać zarówno w organizmie człowieka, jak i w jego funkcjonowaniu psychicznym zachodzą istotne zmiany. W stanie stresu pojawia się wzmożone napięcie emocjonalne oraz pewne względnie stałe, niespecyficzne zmiany w zakresie czynności poznawczych, organizacji i sprawności działania, które zależą od stopnia natężenia i czasu trwania.
Procesy radzenia sobie ze stresem (3) wywołują bezpośrednie, jak i odroczone następstwa w zmianach stanu i funkcji organizmu. Te ostatnie mogą być przyczyną psychosomatycznych zaburzeń.
H. Selye (4) wyodrębnił trzy stadia reakcji stresu: stadium reakcji alarmowej, stadium odporności, stadium wyczerpania. Każde stadium charakteryzuje się określonymi zachowaniami organizmu. Najważniejsze są te, które wskazują na mobilizację i podjęcie jakby walki ze skutkami działania czynnika szkodliwego. Efektem tej walki może być likwidacja negatywnych skutków lub tzw. stan załamania się organizmu (w stadium wyczerpania). Sytuacja "załamania się organizmu" zawsze wymaga pomocy specjalistycznej medycznej lub psychologicznej. Odporność na stres obejmuje nie tylko sytuacje, w których blokowane są działania, ale również te, w których występuje nadmierne obciążenie psychologicznego systemu regulacji zachowania. Odporność jest zdeterminowana działaniem wielu czynników, do najważniejszych zaliczamy:
cechy typologiczne (typ układu nerwowego):
- silny, ruchliwy, zrównoważony ? sangwinik;
- silny, ruchliwy, niezrównoważony ? choleryk;
- silny, zrównoważony, nieruchliwy ? flegmatyk;
- nerwowy, słaby, niezrównoważony i nieruchliwy ? melancholik;
doświadczenie indywidualne (np. na agresywne zachowanie inaczej reaguje człowiek, który uprawia boks, dżudo, karate, niż ktoś, kto nigdy nie musiał walczyć);
strukturę potrzeb, uznawany system wartości i motywacje kierujące postępowaniem, ich nasilenie.
Czynniki wyzwalające stres. Oznaki stresu
Otoczenie, w jakim przebiega proces socjalizacji młodego człowieka obfituje w wiele sytuacji sprzyjających powstawaniu stresu. Jego źródłem mogą być niepowodzenia we własnym działaniu. Stanowią one istotny czynnik deprymujący: prowadzą do zniechęcenia, obniżają poczucie własnej wartości. Nie mobilizują do wysiłku, wręcz przeciwnie - powodują, że młodzi ludzie porzucają podjęte zadania uważając, że są nic nie warci i niczego nie potrafią. Niepowodzenia prowadzą też do samoagresji emocjonalnej, czasem również fizycznej, a także do przejawów agresji przemieszczonej. Źródłem stresu są wszelkie sytuacje konfliktowe, zachowania i wypowiedzi dorosłych, które stanowią formę kontroli nad dzieckiem oraz te, które zbyt mocno ingerują w prywatność. Ograniczenia oraz wymuszanie bezwzględnego posłuszeństwa, podniesiony głos, krzyk, przy braku poszanowania odmienności zachowań i poglądów dzieci, akceptacji ich inności, odbieranie im prawa do wyrażania własnych poglądów i przekonań, to podstawowy czynnik rodzący stres (5). Młodzi ludzie wykazują brak wiedzy o skutecznym komunikowaniu się z innymi, nie reagują na komunikaty rozmówcy. Wynika to z ubóstwa doświadczeń, jakie mają w zakresie wymiany informacji, dotyczy ich ilości i jakości, małej różnorodności. Tak jest w przypadku dzieci, którym dom rodzinny dostarczał wzorców porozumiewania się: wzajemnych pretensji i żądań, nie licząc się z drugą osobą.
Rozmawiając z dziećmi nie możemy ich ranić, ani tracić opanowania nad sobą. Przyczyną niekontrolowanego przebiegu rozmowy jest też niewykorzystanie wiedzy posiadanej przez dorosłych rozmówców (rodziców, nauczycieli). Dzieje się to wtedy, gdy zachowanie jest podporządkowane nagromadzonym i przez długi czas niewyrażanym uczuciom lub sytuacji zagrożenia, złości itp. Sytuacje, w których koncentrujemy się na sobie, przestajemy dostrzegać innych są wyjątkowo stresujące dla naszych młodocianych rozmówców.
Dorośli oczekują, że dzieci i młodzież będą korzystały z ich wskazówek, porad, podporządkowując się nakazom podejmowanym "dla dobra dziecka". W oddziaływaniu na nich uciekają się do metod karania i różnego rodzaju ograniczeń.
Narastająca przemoc, presja ekonomiczna, brak stabilności kulturowej, depresje coraz częściej występujące u nastolatków, niepokoje, lęki, a wszystko to pod grubą warstwą arogancji, agresji wyzwala nieprzebrane pokłady stresu we współczesnej społeczności. Powszechna jest nieumiejętność rozwiązywania konfliktów z dziećmi w formie dialogu. Najczęściej stosowane oddziaływania wychowawcze, to polecenia, zakazy, rozkazy, moralizowanie, krytykowanie, karanie, wyśmiewanie.
Porozumiewanie się rodziców i dzieci wymaga zmian samych w sobie.
Porozumiewania można się nauczyć jak każdej innej umiejętności. Można posiąść nowy, przyjazny stosunek do dziecka. Trzeba je zrozumieć. Nigdy nie zrozumiemy drugiej osoby, jeżeli nie poznamy i nie zrozumiemy samego siebie. Musimy znać i kontrolować swoje stany wewnętrzne - rozszerzajmy swoją świadomość!
Dzieci wychowywane w atmosferze miłości, akceptacji, zrozumienia i poszanowania są przyjaźnie nastawione wobec dorosłych i siebie nawzajem. W wieku dojrzewania każdy nastolatek przeżywa wiele stresów i strategia unikania jest najbardziej powszechnym sposobem radzenia sobie z trudnościami życiowymi i negatywnymi emocjami.
Środki odurzające są łatwo dostępnym sposobem pozwalającym na szybkie uwolnienie się od stresu. Słaba zdolność krytycznego myślenia i przewidywania przyszłości u młodzieży powoduje, że najważniejsza jest natychmiastowa nagroda w postaci "psychologicznej ulgi", niż odległe, negatywne konsekwencje.
Zadaniem dorosłych jest tworzenie sytuacji, których proces socjalizacji dzieci będzie przebiegał w sposób pożądany społecznie. Szczególna rola przypada nauczycielowi, jako osobie odpowiedzialnej za kształtowanie osobowości uczniów. Niektórzy nauczyciele tworzą klimat społeczny, w którym dzieci dobrze się czują, chcą pracować chętnie i efektywnie.
Inni zaś wprowadzają atmosferę nerwowości, wpływają tym samym na powstawanie napięć i zagrożeń u swych podopiecznych. Częstym źródłem stresu może być nauczyciel, który swoimi działaniami prowadzi uczniów do bezsilności, rezygnacji, do mniej, czy bardziej manifestowanej agresji. Interakcje edukacyjne, w tym werbalne i niewerbalne, sprowadzają się do tworzenia atmosfery życzliwości przez gesty, uśmiech, akceptację dla wysiłków dzieci i ich dążeń. Klimat wzajemnej życzliwości w szkole ma także znaczenie terapeutyczne, występuje wtedy, kiedy nauczyciel w komunikacji z uczniem stosuje zasadę tzw. dwupodmiotowości interakcji.
Zakłada ona wzajemność brania i dawania, a także przemienności zajmowania pierwszej (inicjującej) i drugiej (przyjmującej) pozycji w procesie komunikowania się.
Nie ma możliwości samorealizacji w atmosferze nerwowości, braku zaufania między nauczycielem a uczniem, a także między dziećmi w grupie rówieśniczej. Komunikacja werbalna, jak i niewerbalna ma istotne znaczenie terapeutyczne. Przez terapię w sensie psychicznym rozumiem sposób rozładowywania wewnętrznych konfliktów i napięć emocjonalnych (u dzieci i dorosłych). W tym przypadku rola szkoły powinna polegać na pomocy udzielanej tak rodzicom, jak i ich dzieciom w kształtowaniu właściwych postaw w relacji: rodzic-dziecko. Należy nauczyć obie zainteresowane strony budowania właściwych relacji. Zaproponować należałoby rodzicom ich pedagogizację, uczniom - stałe zajęcia socjoterapeutyczne, prowadzone w ramach zajęć pozalekcyjnych. Ponadto, w przypadku uczniów, na godzinach wychowawczych pożądane byłoby prowadzenie stałego cyklu zajęć na temat empatii, asertywności, poprawnej komunikacji interpersonalnej, dobrze rozumianego koleżeństwa, przyjaźni, partnerstwa, miłości, praw, jakie ma młodzież, ale też i obowiązków, zagrożeń wynikających z przedwczesnych inicjacji alkoholowych, seksualnych oraz eksperymentowania z narkotykami.
W nowoczesnej szkole konieczne są u nauczycieli umiejętności podejmowania dialogu z młodymi ludźmi, umiejętności empatycznego wczuwania się w ich sytuację, nienaruszanie godności poprzez ośmieszanie, ubliżanie im. Akceptacja, uznanie, to właściwe oddziaływania pedagogiczne. Nawiązanie kontaktu psychicznego oznacza autentyczne dotarcie do młodzieży. Oczekuje ona w swoim wzrastaniu i dojrzewaniu pomocy ludzi dorosłych, pragnie, jak pisze Z. Kwieciński (6) stykać się z dorosłymi, którzy wiele umieją, którzy są godni szacunku, z którymi można się identyfikować.
Stres jako układ warunków stanowiących obciążenie człowieka
Tak rozumiany stres odnosi się do charakterystyki środowiska, w którym pojawiają się bodźce wywołujące stan napięcia wewnętrznego. Istotne jest, jakie warunki mogą być uznane za stresowe, jaka jest ich ogólna charakterystyka. Można mówić o sytuacjach, które w swojej strukturze zawierają szczególne bodźce sensoryczne albo stanowią obciążenie (np. ekstremalne bodźce termiczne, dźwiękowe, niedostatek stymulacji czy izolacja). Sytuacje wywołujące stres (7):
Warunki te różnią się pod względem źródeł i jakości stresorów, skutków, które mogą wywoływać.
Z pojęciem stresu używane jest zamiennie pojęcie sytuacji trudnej. Mówimy o niej wtedy, jeżeli warunki przewyższają stopniem trudności okoliczności normalne dla określonego działania (ubóstwo rodzin). Sytuacją trudną obiektywnie może być taka, kiedy mimo normalnych warunków człowiek nie jest w stanie zaspokoić swoich potrzeb, czy osiągnąć zamierzonego rezultatu w swoim działaniu (deprywacja, przeciążenie, utrudnienie, zagrożenie, specyficzne sytuacje trudne, określane jako konflikty motywacyjne).
Deprywacja, to sytuacja, kiedy brakuje lub dostęp jest znacznie ograniczony do podstawowych, niezbędnych czynników do normalnego funkcjonowania, do zaspokojenia potrzeb biologicznych (brak wody, pokarmu, wrażeń zmysłowych, snu, itp.), albo potrzeb psychicznych, np. sytuacja izolacji, osamotnienia, pokrzywdzenia. Szczególnym rodzajem deprywacji jest zanik wartości i związana z nim utrata poczucia sensu życia (w skrajnych sytuacjach przyczyna zamachów samobójczych).
Przeciążenie, to położenie, w którym stopień trudności zadania jest na granicy możliwości fizycznych, umysłowych lub wydolności nerwowej, np. długotrwały i intensywny wysiłek umysłowy, praca lub nauka w hałasie, wyczerpująca praca fizyczna. Długotrwałe działanie w takich warunkach prowadzi do znużenia, zniechęcenia lub wyczerpania.
Zagrożenia, to takie sytuacje, w których pojawia się niebezpieczeństwo utraty cenionej wartości (zdrowia, życia, pozycji społecznej, dobrej opinii, uznania). W sytuacji zagrożenia człowiek pragnie usunąć niebezpieczeństwo lub uciec przed nim. Motywacja ta jest zazwyczaj silna i towarzyszy jej lęk, myślenie i działanie jest zdezorganizowane i mało skuteczne. Zmiany w procesach emocjonalno-motywacyjnych powodują, że człowiek swoim zachowaniem nie tylko zmniejszy, ale może zwiększyć stopień osobistego zagrożenia.
Utrudnienia, to okoliczności, w których możliwość wykonania zadania zostaje zmniejszona na skutek pojawiających się braków przedmiotowych, np. brak narzędzi pracy, brak wiedzy uczniów albo konkretnej informacji, brak kompetencji zawodowych. Utrudnienia mogą stanowić przeszkody fizyczne (np. niedomykające się drzwi, okna w sali lekcyjnej) lub społeczne (opinia środowiskowa, normy grupowe). Specyficznym rodzajem przeszkody jest przeciwdziałanie polegające na czynnym uniemożliwieniu wykonania danej czynności (np. ściąganie w czasie egzaminu, sprawdzianu, klasówki). Specyficznymi sytuacjami trudnymi są konflikty motywacyjne, polegające na występowaniu sprzecznych dążeń tej samej osoby, albo konieczności dokonania wyboru pomiędzy dwoma celami lub sytuacjami o jednakowej wartości pozytywnej. Jednakże kiedy zostanie podjęta decyzja konflikt jest rozwiązany. Wyboru w sytuacjach trudnych dokonuje się też pomiędzy dwoma celami lub sytuacjami o wartości ujemnej. Podjęcie decyzji nie oznacza rozwiązania konfliktu, bowiem atrakcyjność odrzuconego rozwiązania rośnie, a wybranego maleje. Ten sam cel może mieć wartość zarówno pozytywną, jak i negatywną. Cel wydaje się atrakcyjny dopóki jest oddalony, w miarę zbliżania się do niego atrakcyjność celu zmniejsza się, dominują elementy powodujące tendencje unikania ("chciałbym i boję się").
Faza alarmowa - pobudzenie całego organizmu, wezwanie do walki, mobilizacja całego organizmu, uruchomienie reakcji obronnych. Aktywizują się głównie mechanizmy hormonalne i nerwowe. W tej fazie stresu pojawiają się też zmiany w układzie sercowo-naczyniowym, zmiany napięcia mięśniowego, zmiany metaboliczne związane z wytwarzaniem energii. Odporność organizmu obniża się, jeżeli stresor jest bardzo silny, to odporność może zmniejszyć się do zera, wówczas następuje śmierć.
Stan alarmu nie może trwać długo, jeżeli stresor nadal działa lub jest silny, to reakcja alarmowa przechodzi w fazę adaptacji, zwanej tez fazą odporności.
Faza adaptacji (odporności) - następuje wyraźne obniżenie aktywności mechanizmów hormonalnych i nerwowych. Uruchamiają się mechanizmy przystosowawcze organizmu do działających stresorów, wzrasta odporność. Może utworzyć się bierna tolerancja stresorów albo aktywny atak. Pośrednią chorobą będącą następstwem stresu, tzw. chorób z przystosowania, może być owrzodzenie dwunastnicy, nabyte nadciśnienie tętnicze (choroby te spowodowane są nadmiernymi lub nieadekwatnymi reakcjami obronnymi w ramach zespołu stresu. Większość tych schorzeń związana jest z rozwojem cywilizacji, ponieważ stwarza ona cały szereg nowych i poniekąd "sztucznych" stresorów i zagrożeń - dla których utrwalone genetycznie mechanizmy obronne już są nieadekwatne i same powodują szereg wtórnych zaburzeń organizmu).
Faza wyczerpania - kończy się zazwyczaj śmiercią. Normalnie w ciągu życia człowiek przechodzi przez dwa stadia stresu i tylko niezwykle silny stres prowadzi w krótkim czasie do wyczerpania i śmierci. W walce ze stresorami organizm ludzki jest wspomagany odpowiednimi lekami, zabiegami medycznymi i psychoterapeutycznymi.
J. Reykowski (8) wyróżnia następujące fazy stresu psychologicznego:
Rozwijający się stres powoduje różnorakie zmiany w organizmie człowieka: w procesach fizjologicznych, psychologicznych, w zachowaniu się, zdolności do pracy, w ogólnym stanie zdrowia. Zmiany te nie pojawiają się jednocześnie, mogą być związane z ostrym, jak i przewlekłym stresem.
Zmiany powyższe powodują mniejszą zdolność do pracy. Roztargnienie, stosunki z kolegami, przełożonymi, współpracownikami pogarszają się lub stają się złe. Narastają konflikty z innymi osobami, wzrasta zagrożenie urazami. Brak satysfakcji i zadowolenia z pracy, jej wydajność obniża się. Pojawia się niekiedy skłonność do częstych zmian pracy, szkoły.
Psychologiczne reakcje człowieka są złożone. Stres psychologiczny, poza zmianami fizjologicznymi, wywołuje zmiany w świadomości: strach, poczucie zagrożenia, zmiany w zachowaniu się, zmiany w reakcjach motorycznych. Zmiany wywołane stresem mogą być asymetryczne, tzn. u konkretnej osoby mogą dominować zmiany psychiczne (emocja strachu) lub wegetatywne (wysokie ciśnienie krwi, szybkie tętno, rozszerzenie źrenic), natomiast w zachowaniu ruchowym pojawia się zahamowanie (nieruchomość postaci). I odwrotnie, osoby w sytuacjach stresujących mogą na przykład chodzić po korytarzu, gestykulować, dużo mówić, przejawiać reakcje wegetatywne, ale równocześnie zachowują pełną świadomość, są skoncentrowani, gotowi do działania. Niektóre reakcje na stres mogą być typowe dla jednych, a nietypowe dla drugich. Asymetria w/w może wiązać się z niekorzystnymi konsekwencjami. Jeżeli powstałe napięcia emocjonalne i towarzyszące mu pobudzenie w układzie wegetatywnym nie zostaną rozładowane, np. przez aktywność ruchową, a będą tłumione, to w warunkach przedłużającego się lub często powtarzającego pobudzenia, mogą stanowić przeciążenie organizmu, wywoływać zmiany w jego funkcjonowaniu (zaburzenia układu krążenia i układu pokarmowego).
Z kolei stresem nazywamy zmiany zachodzące pod wpływem tych czynników, głównie w procesach emocjonalnych i motywacyjnych oraz związane z tym zmiany w sprawności i kierunku działania. Te ostatnie polegają na zastępowaniu dotychczasowego celu jakimś innym, np. niepowodzenie na egzaminie może spowodować rezygnację z dalszych prób i zajęcie się czymś innym niż nauką. W stresie następuje też ogólny wzrost pobudliwości centralnego systemu nerwowego, czyli wzrost poziomu aktywacji, wywołany przez układ siatkowaty pnia mózgu. Wzrost aktywacji daje przyspieszenie procesów odbioru i przetwarzania informacji oraz wzmożoną skłonność do reagowania, a jego odpowiednikiem psychicznym jest stan czujności lub podniecenia.
Silny i długotrwały stres może doprowadzić do zmian w osobowości. Stresorem psychicznym może być każdy silny bodziec zmysłowy: błysk, hałas, zapach, wstrząs, zwłaszcza wywołujący przykre doznania (ból, gorąco, zimno), ale także sytuacja braku bodźców zmysłowych - wówczas mówimy o deprywacji sensorycznej.
Stresorem może być ekspozycja społeczna, czyli sytuacja, w której człowiek poddany jest obserwacji lub ocenie ze strony innych ludzi, a także konflikt wewnętrzny. Wielka różnorodność rodzajów stresorów powoduje trudności w tworzeniu jednolitej teorii stresu psychicznego i w wykrywaniu prawidłowości rządzących zachowaniem się ludzi w stresie.
Stres psychospołeczny jest zjawiskiem normalnym i częstym w życiu człowieka. Może on mieć charakter wydarzeń ostrych, szokowych i sytuacji przewlekłych, dotyczyć jednostki lub grupy, mieć różne źródła (rodzina, miejsce pracy, szkoła), przedstawiać sobą zagrożenie (integralności cielesnej, wartości moralnych, samooceny) lub utratę kogoś bliskiego, czegoś cennego, wartości moralnych. O tym, czy dany czynnik, wydarzenie będzie stresem, decyduje jego znaczenie emocjonalne dla określonego człowieka. Powszechnym stresem jest choroba somatyczna, z kolei życie wypełnione stresami sprzyja zachorowalności na różne choroby.
Pojęcie stresu dostarcza modelu do zintegrowanego, wielopłaszczyznowego podejścia w pedagogice. Stres wywołuje przeciążenie różnych systemów: biologicznego, psychicznego i społecznego, wzajemnie na siebie wpływających. Sytuacja stresowa, określana również mianem kryzysu, stanowi dla człowieka swoiste wyzwanie, narzuca konieczność zmiany w funkcjonowaniu. Główną cechą stresu psychospołecznego jest nieprzystosowalność, przejawiająca się w pogorszeniu funkcjonowania zawodowego, społecznego, szkolnego. Czynniki wywołujące zaburzenia, mieszczą się w grupie powszechnie występujących wydarzeń i trudności życiowych (rozpad rodziny, żałoba, migracja, choroba członka rodziny, niepowodzenia szkolne itp.).
Psychiczna reakcja na stres przejawia się w czynnościach poznawczych, emocjach, działaniu, reakcjach społecznych - w kontaktach z innymi, w planach, zmianach systemów wartości i priorytetów wyznaczających działanie. Reakcja na stres przedstawia sobą proces adaptacji do wydarzenia stresowego. W ostrych reakcjach na stres mogą wystąpić zaburzenia emocjonalne: panika, strach, lęk, depresja, niepokój; zaburzenia psychoruchowe: pobudzenie, osłupienie; zaburzenia świadomości: derealizacja ? objaw zaburzeń psychicznych, poczucie niezrozumiałej, dramatycznej i zwykle zagrażającej zmiany zachodzącej w otoczeniu, depersonalizacja ? obcość świata realnego, obcość siebie występuje w nerwicy depersonalizacyjnej; zaburzenia orientacji; utrata kontaktu z otoczeniem, zagubienie, życie "jak we śnie".
Wyróżnia się kilka faz: pierwsza, trwająca krótko, to odruchowe reakcje szokowe, w której człowiek jakby protestuje przeciwko wydarzeniu stresowemu ("to nie może być naprawdę").
W drugiej fazie albo godzimy się z bolesną świadomością nowej realności, albo nie dopuszczamy do świadomości tego, co się stało.
Trzecia faza cechuje się wzmożeniem aktywności w kierunku przezwyciężenia stresu, poradzenia sobie z napięciem, przez mechanizmy obrony psychologicznej.
Występują mechanizmy radzenia sobie, próba jak najlepszego przystosowania się do trudnej sytuacji. Może wystąpić zmiana ogniska uwagi i aktywności, zmiana sposobu myślenia, poszukiwania nowych informacji.
Ostatnia faza cechuje się powrotem do funkcjonowania na poziomie przed zadziałaniem stresu. Jeżeli proces adaptacji nie kończy się rozwiązaniem, pojawiają się zaburzenia psychiczne lub somatyczne.
Przewlekła reakcja na stres, to przeżywanie wydarzenia stresowego, nawracające, natrętne myśli i marzenia senne; swoiste odrętwienie, stępienie reakcji na różne bodźce, zmniejszenie zaangażowania, poczucie obcości, dystans wobec ludzi i zdarzeń.
Można tu wyróżnić: depresje (nastroje obniżone), nastroje lękowe, mieszane reakcje emocjonalne, zaburzenia w zachowaniu, trudności w funkcjonowaniu zawodowym, w nauce szkolonej, wycofywanie się z kontaktów społecznych.
Objawia się powracającymi śladami doświadczeń traumatycznych w postaci snów, uporczywych wspomnień, niepokoju w sytuacjach przypominających rzeczywiste zdarzenia urazowe, rozdrażnienie, napady złości, podejrzliwość, nieufność, nie ukierunkowany gniew, zamknięcie się w sobie, stany depresyjne, ogólny spadek aktywności lub jej nienaturalny wzrost, apatia, smutek, przemęczenie, dolegliwości przewodu pokarmowego (załamanie równowagi psychosomatycznej), zamknięcie się w sobie.
Przy wzroście pobudzenia sprawność wykonywanych czynności na początku rośnie, następnie zmniejsza się. Im trudniejsze, bardziej złożone lub nowe zadanie, tym niższy poziom pobudzenia emocjonalnego, tym łatwiej i szybciej występują zaburzenia sprawności, zwane deterioracją emocjonalną.
Uczeń, u którego wystąpią te zaburzenia nie potrafi rozwiązać prostych zadań, będzie się plątał w wypowiedziach, "straci głowę" w sytuacji awarii, czy zagrożenia. Podatność na deteriorację emocjonalną jest różna u różnych osób. Mylące mogą być zwłaszcza zewnętrzne objawy pobudzenia emocjonalnego. Osoby przejawiające tzw. pobudzeniowy typ zachowania w stresie (polegający na wzmożonej ruchliwości, gadatliwości, aktywności) zwykle lepiej radzą sobie w sytuacjach trudnych pomimo zewnętrznych oznak zdenerwowania niż osoby o typie hamulcowym, które zachowują pozorny spokój lub nawet apatię, będąca jednak efektem destruktywnego działania stresu.
O stresie emocjonalnym mówimy wtedy, jeżeli silna emocja dominuje w obrazie reakcji stresowej (strach, gniew, odraza, rozpacz, lub także radość, rozkosz, entuzjazm).
Najczęściej pod wpływem stresorów psychicznych występują tzw. emocje obronne (strach, gniew). Emocje uznaje się za ukształtowane reakcje przystosowawcze. Organizują one czynności systemu nerwowego oraz aktywność zewnętrzną dla określonego typu działań (ucieczka, atak), odpowiednich w warunkach naturalnych do sytuacji i rodzaju stresowa.
W sztucznych warunkach stworzonych przez cywilizację emocjonalne mechanizmy przystosowawcze często zawodzą, są nieadekwatne do nowych sytuacji. Dlatego silne lub przewlekłe stany emocjonalne powodują wtórnie liczne przejściowe lub trwałe zaburzenia psychiczne oraz fizjologiczne. Jednak nie wszystkie stany emocjonalne, nie zawsze i nie u wszystkich prowadzą do zaburzeń. Często mają one wręcz lecznicze działanie.
Czynnikami wywołującymi ten rodzaj stresu może być długotrwały, intensywny wysiłek, zmęczenie, ból, znaczna utrata krwi, emocje, takie jak: miłość, gniew, radość lub nienawiść, złość, myśli o doznanych krzywdach czy niepowodzeniach. Pobudzenie emocjonalne, to najczęściej źródło stresu. Lęk poprzedza większość fizjologicznych reakcji stresowych.
Z kolei zmiany biologiczne (ból) powoduje lęk, że coś złego może nam się przydarzyć.
Objawami stresu biologicznego są: utrata apetytu, osłabienie mięśni ("nogi jak z waty"), podwyższone ciśnienie tętnicze, wzrost temperatury ciała, utrata motywacji do osiągnięć, bóle brzucha, spocone dłonie, tiki nerwowe, zwiększona podatność na przeziębienia, grypy, infekcje (osłabienie systemu immunologicznego). Stres pogarsza stan zdrowia alergików i astmatyków, wzrasta objętość kończyn, wzrasta elektryczne przewodnictwo skóry - tzw. efekt psychogalwaniczny. H. Selye nazwał to "stopniem kłopotów cielesnych".
Kiedy zadziała jakiś bodziec, jest on odbierany przez receptory drogami nerwowymi, pobudzenie przenoszone jest do kory mózgowej. Równocześnie część pobudzenia przekazana zostaje poprzez odgałęzienia nerwowe do układu limbicznego, kierującego podstawowymi mechanizmami zachowania, w tym m. in. reakcjami obronnymi i agresywnymi. Docierające do organizmu bodźce są analizowane ze względu na ich znaczenie emocjonalne. W układzie limbicznym dokonuje się ocena emocjonalna, a w korze mózgowej interpretacja poznawcza bodźca wywołującego dane pobudzenie. Jeśli zostanie ono zaklasyfikowane jako nie zagrażające, to nie pojawi się reakcja stresowa. Jeżeli zdarzenie zostanie ocenione jako zagrażające, pojawi się odpowiedź w postaci stresu, będącego wynikiem współdziałania układu nerwowego i hormonalnego. Organizm będący w stanie mobilizacji do działania ma bardziej ukrwiony mózg i mięśnie, a mniej skórę i narządy trawienne. Rozszerzają się źrenice, obniża temperatura skóry na skutek zwężenia naczyń, gruczoły kory nadnerczy wydzielają hormony do krwi (wzrasta ciśnienie). Adrenalina wydzielana przez rdzeń nadnerczy wzmaga efekty wywołane przez układ współczulny, uwalniając cukier magazynowany w wątrobie. Ten zaś przenikając do krwi dostarcza energię do szybkiego działania. Dlatego osoby w stresie jedzą więcej słodyczy, ponieważ organizm musi uzupełnić rezerwy energetyczne. Wydzielanie adrenaliny wiąże się z wysoką wydolnością w pracy i warunkuje zdolność do intensywnego wysiłku, w krótkim przedziale czasowym. Wysoki poziom lub znaczna częstotliwość wydzielania adrenaliny powoduje trwałe negatywne skutki w organizmie człowieka. Pobudzenie narządów wewnętrznych i gruczołów wydzielania wewnętrznego drogą nerwową następuje dość szybko, natomiast, aby pobudzenie to opadło (odpowiada za to układ przywspółczulny) potrzeba sporo czasu. Układ przywspółczulny działa jak stan relaksacji czy zdrowienia. Oprócz pobudzenia układu wegetatywnego mobilizację organizmu do walki ze stresorami zapewniają także hormony (dzięki temu możliwa się staje długotrwała walka czy ucieczka).
Stres w szkole - przeciwdziałania
Należy wzmacniać poczucie własnej wartości uczniów. Można dokonywać tego poprzez wykazywanie zainteresowania każdym uczniem, witać się w sposób wskazujący, że się ich lubi, rozmawiać na tematy osobiste poruszane przez ucznia, podkreślać dobre strony ich zachowania. Podnoszenie poczucia własnej wartości służy również słuchanie uczniów, zwracanie się do nich po imieniu, szukanie u każdego szczególnych umiejętności, a także dzielenie się z rodzicami pozytywnymi uwagami dziecku.
W procesie edukacji należy stymulować rozwój oczekiwań poznawczych i społecznych ucznia. Młodzież wychowująca się w atmosferze życzliwości, wzajemnego zaufania, funkcjonuje dobrze i prawidłowo się rozwija.
Czego uczeń potrzebuje? (9)
Chce czuć się bezpiecznie, wiedzieć, że otaczający go ludzie darzą go zaufaniem, sympatią, że może mówić otwarcie o swoich kłopotach, że w razie potrzeby otrzyma konieczne wsparcie. Czuć się wartościowym, zdolnym, akceptowanym, uzyskiwać od innych potwierdzające to przekonanie dowody uznania, aprobaty. Osiągać sukcesy i dzielić się radością z innymi. Uczestniczyć we wspólnych działaniach, przeżywać satysfakcje z pełnionych ról. Mieć poczucie przynależności do grupy, nawiązywać przyjaźnie. Opiekować się kimś, samemu doznawać opieki. Angażować się w sprawy ważne, mieć przekonanie, że bycie w grupie jest użyteczne i sensowne. Uczeń ma prawo podkreślać własną tożsamość i odrębność, przeżywać radość poszukiwania różnorakich form wyrazu dla swoich myśli i uczuć. Potrzebuje swobody, niezależności kierowania swoim życiem według własnego programu. Stale rośnie liczba znerwicowanych osób, sfrustrowanych, rozładowujących napięcia w działaniach niszczycielskich i bezsensownych, które wyzwalają urazy psychiczne u ludzi normalnych (10). Zjawiska te są wytworem naszych czasów, napiętnowanych zagrożeniem, nasyconych chaosem. Współczesny człowiek jest nie tylko nieszczęśliwy, bezradny wobec rzeczywistości, ze świadomością braku perspektyw na poprawę sytuacji. Ale też równie często bywa samolubny, wrogo nastawiony do innych ludzi, z którymi nie potrafi lub nie chce się porozumieć. W pogoni za sukcesem i dobrobytem, liczy się dziś głównie jednostka i jej egocentryczne potrzeby. Inni ludzie to przeważnie konkurenci, rywale lub osoby traktowane wyłącznie z instrumentalnego punktu widzenia (pomagają czy szkodzą w karierze oraz w zaspokajaniu potrzeb). Pogoń za pieniądzem, starania dorosłych o zapewnieniem godziwej stopy życiowej rodzinie sprawiają, że dzieci odczuwają to najbardziej (brak zainteresowania swoją osobą). Dziecko powinno czuć zainteresowanie i życzliwość ze strony najbliższych. Zaspokojenie potrzeby miłości jest jednym z niezbędnych warunków prawidłowego rozwoju. Atmosfera wytwarzana w rodzinach przez wciąż śpieszących się, sfrustrowanych dorosłych, na pewno nie sprzyja samorealizacji. Wraz z zanikiem rodzinnych więzi uczuciowych ludzie tracą zdolność współodczuwania, czy choćby wzajemnego zrozumienia, co można śmiało stwierdzić na podstawie ogromnej liczby rozwodów w Polsce. Gdy rodzice zapominają o obowiązku zapewnienia dziecku właściwych warunków do rozwoju emocjonalnego, inicjatywę powinna przejąć szkoła.
Przeciwdziałania szkoły
Wśród priorytetów wychowawczych zreformowanego szkolnictwa znalazła się personalizacja życia w rodzinie, grupie koleżeńskiej, w szerszej społeczności (11). W celu przeciwdziałania stresowi należałoby rozwijać wśród uczniów umiejętności współdziałania, porozumiewania się, promowania twórczej aktywności. Szkoła m. in. powinna stwarzać warunki do rozwoju wyobraźni, fantazji, ekspresji plastycznej, muzycznej, ruchowej.
Sztuka, dzięki swoim szczególnym właściwościom mogłaby posłużyć jako środek przeciwdziałający stresowi. Ekspresja twórcza jest wspaniałym sposobem na konstruktywne rozładowanie najbardziej negatywnych emocji: uwalnia je i obiektywizuje, pomaga w zachowaniu równowagi emocjonalnej. Zapobiega nagłym, niekontrolowanym wybuchom złości, czy przemocy. Jest też naturalną potrzebą psychiczną człowieka. Realizacji tych zadań służą zajęcia inspirujące aktywność twórczą uczniów. Projektowanie, muzyka, taniec, poezja, teatr, sztuka użytkowa - każda z tych technik wychowania estetycznego stanowi inną propozycję ekspresji. W odmienny sposób wpływa na rozwój wrażeń zmysłowych, intuicji, uczuć, wrażliwości.
Należy uczyć dziecko skutecznego wyrażania siebie poprzez różne formy ekspresji. Im sprawniej, bardziej świadomie i różnorodnymi środkami wyrazu człowiek operuje, tym łatwiej jest mu rozładować emocje, tym chętniej nawiązuje kontakty z otoczeniem. Umiejętność wyrażania myśli i uczuć daje poczucie bezpieczeństwa, a tym samym zachęca do samorozwoju.
Właściwie prowadzone zajęcia z bloku tematycznego sztuka mogą, podobnie jak lekcje wychowania fizycznego znakomicie odprężyć uczniów po ciężkiej klasówce i zwiększyć ich sprawność intelektualną.
Dobre przygotowanie pedagogiczne, uzupełnione kursami, warsztatami, pozwala realizować nauczycielom pracę z młodzieżą o charakterze psychoedukacyjnym. Dobór ćwiczeń powinien odpowiadać założonym celom wychowawczym, uwzględniać właściwości grupy, tj.: wiek, stopień integracji, poziom dojrzałości, zainteresowania, liczebność grupy.
Bardzo ważne dla nauczycieli i uczniów byłoby stosowanie w praktyce ćwiczeń odprężających (12). Obecnie znacznie wzrasta potrzeba odzyskania spokoju, zastanowienia się nad sobą i zrelaksowania. Ćwiczenia relaksacyjne wspomagają kształtowanie osobowości ucznia, stymulują proces nauki. Dzięki nim szkoła mogłaby stać się bardziej humanistyczna. Ćwiczenia odprężające przyczyniają się do zachowania higieny psychicznej, a zawód nauczyciela związany jest w znacznym stopniu z obciążeniami i napięciami. Rozluźniona, zrelaksowana, odprężona postawa pomaga w utrzymaniu otwartego nastawienia na nowości, naprawieniu popełnianych dotychczas błędów lub uzupełnianiu braków, w rozwoju kompetencji jako wychowawcy. Współczesna biologia mózgu mówi, że organizm zrelaksowany pozwala na lepsze wykorzystanie potencjału i optymalnie wspomaga proces zdobywania wiedzy (13). Osoby uczące się pod przymusem i w stresie osiągają słabsze wyniki. Utrzymanie prawidłowej równowagi pomiędzy napięciem i odprężeniem pozwoli rozwinąć wszelki siły tkwiące w człowieku, w sposób optymalny, da możliwość całościowego wychowania. Na co dzień mamy do czynienia z wieloma sytuacjami określanymi jako stres. Zestresowany jest prawie każdy. U uczniów mówimy o występowaniu stresu szkolnego, nauczyciel ma wiele sytuacji obfitujących w obciążenia i konflikty.
Psychologowie wyróżniają stres wyniszczający, zwany distresem i stres motywujący, tzw. eustres (zdrowe obciążenie). Pierwotnym zadaniem stresu było postawienie organizmu w stan gotowości. Instynktowna reakcja organizmu mogła uratować życie: wydzielana adrenalina, szybsze tętno, zwiększone ciśnienie krwi, cukry i tłuszcze dostarczane do komórek w mięśniach, aby je ożywić. Wszystkie rezerwy energetyczne oddane do dyspozycji: atak lub ucieczka, szybka reakcja. Długotrwałe rozważania mogłyby być zgubne dla człowieka. Obecnie, w dobie dynamicznego rozwoju cywilizacji owo pierwotne zadanie stresu nie pełni już do końca swej roli. Pewne napięcie stanowi wciąż nieodzowny element naszego życia, jednakże powinno być ono rozładowywane w czasie dłuższych przerw odprężenia i relaksu. Znajomość tych mechanizmów jest potrzebna, aby adekwatnie ocenić funkcjonowanie układu: nauczyciel-uczeń oraz aby skutecznie wspomagać likwidację trudności (jeżeli takowe się pokażą), będących wynikiem niewydolności mechanizmów przystosowawczych, spowodowanych działaniem czynników tkwiących w samym układzie i poza nim.
W ramach szkolnego programu profilaktyki konieczne jest wprowadzenie ćwiczeń zmierzających do:
Ćwiczenia takie może przeprowadzać wychowawca klasy w ramach godziny wychowawczej, albo pedagog szkolny lub inny nauczyciel na zajęciach pozalekcyjnych, np. w ramach realizacji programu szkolnej świetlicy profilaktycznej, czy socjoterapeutycznej.
Realizacja w/w działań nie może być wyrywkowa, ani przypadkowa. Powinny to być zajęcia zorganizowane, systematyczne i podsumowane, z wnioskami do dalszej pracy (ewaluacja).
Jeżeli z kadry pedagogicznej nikt nie podejmie się takich działań, dyrekcja szkoły mogłaby zatrudnić wykwalifikowanego specjalistę, który potrafi nawiązać dobre relacje z uczniami i pomóc im w nabywaniu kompetencji istotnych dla dojrzałego życia.
W dzisiejszej szkole potrzeba edukacji emocjonalnej jest nieodzowna.
Cele przeciwdziałania stresowi:
Zasady postępowania nauczycieli ukierunkowane na minimalizowanie sytuacji stresowych w szkole:
Prowadzone zajęcia wiązać by się miały z ujawnianiem przez uczniów swoich postaw, przekonań, odkrywaniem swojej osobowości. Znaczącym warunkiem byłoby stworzenie atmosfery wzajemnej życzliwości, poszanowania, aranżowanie sytuacji i wprowadzanie ćwiczeń umożliwiających przeżycie niektórych wydarzeń, przyjrzenie się swoim zachowaniom w różnych sytuacjach społecznych, zaobserwowanie zachowań kolegów, porównanie ze swoimi reakcjami, przeanalizowanie ich i wybranie najbardziej pożądanych.
Szkoła powinna umożliwić uczniom przeżycie sytuacji symulowanych, pogłębienie wiedzy o sobie, odnalezienie swojej roli w życiu. Celem tych oddziaływań byłoby weryfikowanie ich postaw w odniesieniu do rówieśników i rodziny, poszerzenie wiedzy o osobistym rozwoju cech osobowości i możliwościach ukierunkowania tego rozwoju. Od tego, w jaki sposób rozmawiamy, nawiązujemy relacje, zależy zadowolenie lub niezadowolenie z życia, sukces lub porażka, przyjaźń lub samotność. Szczególnie wydaje się to ważne, gdy emocje powodują wiele konfliktów utrudniających budowanie poczucia wartości, akceptowania norm.
Dzieci i młodzież coraz rzadziej rozmawiają z rodzicami, wychowawcami. Nie potrafią komunikować swoich emocji, uczuć, potrzeb. Boją się ujawniać swoich cech charakteru, aby nie narażać się na ośmieszenie. Wielu uczniów zamyka się w swoim świecie, zbudowanym na informacjach z filmów i gier komputerowych, w świecie, w którym bezwzględny i silniejszy zwycięża.
Obserwuje się rosnące zapotrzebowanie na stymulację, wyrażającą się w poszukiwaniu nowych i ekstremalnych doznań. Czynniki te powodują przeciążenie układu nerwowego, a przejawia się to stałym napięciem, rozdrażnieniem, przewagą negatywnych emocji, zaburzeniami nerwicowymi.
Typowe problemy okresu dorastania nakładają się na trudności i zagrożenia, które niesie ze sobą współczesna cywilizacja i aktualna sytuacja społeczno-ekonomiczna.
Skutecznym antidotum jest przywracanie równowagi wewnętrznej poprzez umiejętność relaksacji i odreagowywania napięć. Istnieją różnorodne metody i techniki relaksacyjne (14). Możliwe są do wprowadzenia w szkole proste techniki, nie wymagające zaawansowanych umiejętności, służące wyciszeniu umysłu i emocji, rozluźnieniu i odprężeniu oraz odreagowaniu napięć, ćwiczenia oddechowe, czy ćwiczenia oparte na wizualizacji.
Szkoła nie powinna dopuszczać do sytuacji stresowych. Stres powoduje bowiem blokadę myśli. Zdolność i wydajność komórek mózgowych jest tak upośledzona przez hormony stresu, że informacje nie mogą być przetwarzane w sposób optymalny.
Problematyka stresu w praktyce szkolnej ma wielkie znaczenie zarówno dla uczniów, jak i nauczycieli. W szkole występują liczne stresowy fizyczne (zaduch, hałas) oraz stresory emocjonalne. Przy wzrastającym pobudzeniu sprawność czynności początkowo wzrasta, potem maleje, niekiedy gwałtownie. Dla nauczyciela ważna powinna być informacja, że istnieją wielkie różnice indywidualne pomiędzy uczniami, zarówno w zakresie łatwości popadania w stan stresu i typie reakcji na stresory, jak i w zakresie podatności na zaburzenia sprawności. Błędy nauczycieli w postępowaniu z uczniami, wynikają z nieznajomości mechanizmów stresu lub z własnego zdenerwowania. Mogą one mieć skutki negatywne nie tylko doraźne (w postaci np. złych wyników egzaminacyjnych), ale także trwałe w postaci tzw. nerwic szkolnych i poważniejszych zaburzeń - psychoz reaktywnych i zamachów samobójczych włącznie. Uczeń bowiem znajduje się w okresie rozwoju osobowości, jego mechanizmy odpornościowe i obronne nie są zwykle jeszcze w pełni wykształcone. Nauczyciel, stojący często wobec trudnych sytuacji w klasie, w warunkach ekspozycji społecznej, sam nader często ulega silnym stresom, wywoływanym nie tylko przez uczniów, ale i przez koleżanki /kolegów, przełożonych. Rozwaga, wzajemna tolerancja, wysokie kompetencje zawodowe, konkretna wiedza o problematyce stresu i dobra znajomość poszczególnych wychowanków pozwoli uniknąć niekorzystnych dla nauczania i wychowania skutków stresu sytuacji szkolnej. Wraz ze zmianami w naturze życia codziennego pojawiają się zmiany m. in. w instytucjach (szkoła) sprawujących opiekę nad dziećmi.
Współczesna szkoła powinna:
Nie da się rozdzielić stresu szkolnego od tego, który jest w domu. Do szkoły i uczniowie i nauczyciele przychodzą z własnych domów, w których przeróżnie się dzieje. Sytuacja rodzinna wywiera wpływ nie do przecenienia na całokształt naszego funkcjonowania i to bez względu na wiek, z tym, że młodszy organizm reaguje gwałtowniej, a skutki reakcji są groźniejsze. Pamiętać należy, że rozwój cywilizacji stwarza cały szereg nowych i poniekąd "sztucznych" stresorów i zagrożeń - dla których utrwalone genetycznie mechanizmy obronne już są nieadekwatne i same powodują szereg wtórnych zaburzeń w funkcjonowaniu organizmu.
Słowom "stres", "sukces", "porażka", "szczęście" nadaje się rozmaite znaczenia i dlatego trudno je zdefiniować. Stres może, ale nie musi być synonimem cierpienia. Wysiłek, zmęczenie i ból niekoniecznie musi być stresem. Żądanie aktywności jest istotą stresu.
Nie jest on czymś, czego należy i można unikać. Całkowita wolność od stresu to śmierć. Świat bez wyzwań czy podniet byłby nudny, rozwój i postęp byłby niemożliwy. Stres jest solą życia, jest związany ze wszystkimi rodzajami działalności człowieka. Moglibyśmy go unikać, gdybyśmy nic nie robili. Jeżeli wyeliminowalibyśmy stresujące czynności, powstrzymalibyśmy rozwój dziecka. Dlatego dorośli (rodzice, szkoła) powinni nauczyć dzieci utrzymywania równowagi pomiędzy wysokim i niskim poziomem pobudzeń. Uodpornianie na stres polega na utrzymywaniu dobrej kondycji fizycznej, relaksie (ćwiczenia odprężające), budowaniu siły charakteru, zdrowej, pozytywnej postawie życiowej, poczuciu własnej wartości. Tam gdzie jest za dużo stresu, tam jest za mało rodziny. Należy o tym pamiętać i dokonać zmian w naturze życia codziennego (pedagogizacja rodziców).
Dane statystyczne krzyczą:
Rodzice wybierając dla swoich dzieci tzw. bezstresowe wychowanie często powodowani są własnym lenistwem lub też nieumiejętnością rozwiązywania problemów, jakich dostarczają im dzieci. Trzeba przecież zbudować system wartości i potem konsekwentnie przestrzegać go.
Nie jest bezstresowym wychowaniem pozostawienie latorośli całkowitej swobody. Każdemu dziecku potrzebne są wyznaczone przez dorosłych granice dla jego poczynań.
Pamiętajmy - dzieci uczą się przez naśladownictwo.
PRZYPISY
| Szkoła promująca zdrowie | Szkoła przyjazna uczniom z dysleksją | Strona przyjazna młodzieży | ||
 |
 |
 |